Burgosja e rrufjanëve politikë Todi Lubonja dhe Fadil Paçrami

April 18, 2014 15:27

Burgosja e rrufjanëve politikë Todi Lubonja dhe Fadil Paçrami

Intervistoi Xhevdet Shehu

Në këtë pjesë të katërt dhe të fundit të intervistës me Sadik Bejkon tregohet se ç’ndodhi pas Festivalit të 11-të. Analizat, ndëshkimet, Plenumi i 4-t, etiketimi ‘rrufjanë politikë’ dhe arrestimi i Fadil Paçramit dhe Todi Lubonjës, rikthimi i Thanas Nanos në krye të RTSH-së. Nga liberalizmi i skajshëm në konservatorizmin ekstrem. Ndikimi i marrëdhënieve me Kinën në situatën politike dhe artistike të Tiranës, lufta kundër shfaqjeve të huaja borgjeze e revizioniste, deri sa edhe Kryeministri Mehmet Shehu kapi një ‘qafëlesh’ në qendër të Tiranës.

 

Sadik, me sa po tregoni, Festivali i 11-të pati një sukses të padiskutueshëm në popull. Ju që e organizuat atë festival dhe artistët ishin në ekstazë. Sa zgjati kjo ‘pranverë’ në mes të dimrit?

Shumë pak. Sepse shumë shpejt ai festival u hodh në koshin e plehrave dhe nisi prerja e kokave. Në kupolë por edhe në gjithë shoqërinë shqiptare ndodhnin përmbysje, gati në çdo stinë ia plasnin gjëma, ndëshkime të rënda politike, dilnin tradhtarë, armiq, shkatërroheshin familje, institucione. Komunizmi shqiptar u mundua të pastrojë veten e vet. Ai që udhëhiqte Shqipërinë, pra Enver Hoxha, u mundua të krijojë një klasë politike udhëheqëse, që do të ishte vazhduesja e bindur e trashëgimisë së tij edhe pas vdekjes së tij. Në dhjetë vjet, 1972-82, ai i shkundi me shkopin e hekurt institucionet e larta të shtetit, spastroi njerëzit që  mendoi se mund t’i dilnin pengesë.

Ky sfond ngjarjesh shumë tragjike ka si piketë fillese Festivalin e 11-të. Festivali ishte një ngjarje shumë e  brishtë, e ngjizur me këngë, me vajza të bukura, me regjisorë, muzikantë, poetë, me piktorë, stilistë kostumesh, grimiere që i bëjnë të bukura vajzat e djemtë e skenës, me qejflinj të së bukurës… kështu ka qenë, është, dhe do të jetë gjithmonë një festival, një apoteozë  e këngës. Pra, kjo ngrehinë tingujsh, ngjyrash dhe zërash të bukur, ky promovim bukurie dhe gëzimi për të jetuar ka qenë prologu i një gjëme, prolog për aq vite ndëshkimi me punë në baltëra fshati, në burgje, në galeri miniere, në vetëvrasje këngëtarësh, poetësh, piktorësh… Dhe shpejt ia pasuan vrasje si ato të Faik Balancës, vetëvrasje të Shpëtim Ginës, të poetit Viktor Qurku, të E. Gjergos…

 

Mirëpo, a u bë ndonjë analizë zyrtare, mbledhje, demaskime të natyrës së asaj kohe?

Natyrisht që u bënë. Një e tillë u bë në Lidhjen e Shkrimtarëve. Më kujtohet si tani: Sapo kishim dalë nga dera e Lidhjes ku u bë analiza e Festivalit. Aty na futën një dru të mirë. Gaspër Çurçia u ngrit me atë mënyrën e tij të ecjes pak si shtrembër dhe shkoi drejt e në tryezën e presidiumit. U hodhi mbi tryezë orkestracionet, duke thënë: Ja se si i kisha ba unë orkestracionet para se të vinin drejtuesit e rinj dhe t’më thonin t’i ndërroj, t’i bëj moderne, me bojna e me ritme… Ata i thanë: Mirë, po ti pse u pajtove me urdhrat, ku është formimi yt estetik, ku është qëndrimi yt i partishëm në art… (Hajt në fe të samës u kjoftë!, do më tregonte se u kishte thënë nën zë më vonë Gaspri). Unë jam mësuar të zbatoj urdhrat e shefave të mi, u tha Gaci. Po të doni me e ditë se cili jam unë, shihni këto partitura që unë nuk i hodha në plehna, kur më thanë hidhi… Ti ke dhe një orkestër frymore, orkestër xhazi, i thanë. Nuk është imja, është e Radios. Më thanë bëje një orkestër të tillë dhe e bëra. Vetëm kaq. Kam tre vjet që e krijova dhe që e drejtoj. Nuk e kam bërë këtë orkestër enkas për Festivalin e Njëmbëdhjetë…

Edhe mua më dhanë dru për tekstet. Zyrtarisht isha  përgjegjës për tekstet e këtij festivali. Tekstet e festivalit u ndërruan në ditët fundit të dhjetorit, rreth njëzet ditë para festivalit. Nuk i ndërrova unë. I ndërroi ai poeti që dërguan nga ‘Zëri i popullit”, i dërguari special i drejtor Todi Lubonjës. Në ditët kur filluan kritikat për festivalin, ai më kapte çdo pasdite e më lutej: të puth duar e këmbë, mos e ngri zërin kundër meje. Të lutem, mos e hap gojën për çka ndodhi ato ditë. Për të tjerat mos çaj kokë. I kam rregulluar të gjitha atje fare lart.

Mora vesh se ky farë poeti kish vajtur e i kish rënë në gjunjë Sekretarit të Byrosë Politike për kuadrin. I kish thënë “e hëngra këtë bajgë të liberalëve, po unë jam i partisë, jam komunist, gabova, por bëj autokritikë… dhe do të bëj këtë e atë e çfarë t’më kërkoni për partinë…” Pastaj ai filloi të shkruante artikuj kundër Festivalit të  Njëmbëdhjetë në “Zërin e popullit”. Ai për të marrë para, (tekstet e këtij festivali paguheshin me njëqind lekë të reja secili- e kjo s’ishte pak për atë kohë) hodhi poshtë shumicën e tekste dhe i ribëri vetë. Me emrin e tij dolën dy a tre, të tjerëve u vuri emrat e shokëve. Në bordero paratë i mori për vete.

festivali-11-320x258

Çfarë doli nga këto analiza?

Secili ishte zhytur brenda vetes. Pak ditë para kësaj mbledhjeje, ishte bërë mbledhja për dramën dhe dramaturgët. Një dramaturg që e mori fjalën shumë i sigurt në vete dhe po kritikonte të metat e dramaturgjisë së kohës, pas disa ditësh e pa veten në pranga. Dhe regjisori i Festivalit të Njëmbëdhjetë tani ishte pas hekurave të burgut. Ç’farë ndodhi në këtë Festival që po bëhej kaq e madhe? Asgjë e veçantë nuk ndodhi. U hoqën ca podiume, u zëvendësuan me të tjerë. U hoq një regjisor, u zëvendësua me një tjetër, u hoqën ca fustane, u zëvendësuan me fustane më të bukura. U hoqën ca orkestracione, u zëvendësuan me orkestracione të një ritmike e shijeje tjetër, me tipare më të theksuara të muzikës xhaz. U hoqën ca tekste, u zëvendësuan me tekste më lirike. Muzika që është lënda bazë e një festivali muzikor, mbeti po ajo. Dhe ndryshimet u bënë në muajin e fundit. Këto ndryshime në ngjyrime, në hollësitë, çuan te një çlirim i tingullit, i fjalës, i interpretimit, theksuan prirjen drejt një gëzimi të pa shurdhuar nga tunxhi e fanfara.

Festivali u pa si manifestimi i gjithë asaj që ishte përgatitur prej dy vjetësh që nga fjalimi i Matit, fjalimi i vijës së butë. Në njërin nga tekstet, sado me doreza, shpallej hapur përçmimi për “xhaxhot” konservatorë, si te kënga e Agim Krajkës që e këndonte Lindita Sota:

Pa shiko me sy tërthor,

Më sheh një konservator.

Mos më shih xhaxha ashtu,

Jam një vajzë që vij nga ju…

Konservatorizmi apo liberalizmi? Vija e butë e liberalëve kishin dalë shkoqur me një platformë të qartë në Festivalin e Njëmbëdhjetë. Por, pikërisht këtu fshihej kurthi ku ranë të gjithë brenda. Sepse lart, në majën e piramidës së shtetit na përgjonin…

 

Kjo ngjarje, pra Festivali i 11-të, i parapriu Plenumit të 4-t të KQ që ishte si një kosë e madhe mbi kokat e shkrimtarëve dhe artistëve. Çfarë ndodhi më tej?

Festivali i 11-të, që u pasua nga Plenumi lV, solli dënimin e shumë emrave të rëndësishëm të artit. Në radhë të parë u ndëshkuan me dënime, burgime, internime dhe madje pushkatime të gjithë organizatorët dhe pjesëmarrësit e atij festivali. Fadil Paçrami dhe Todi Lubonja, të cilët Enver Hoxha i quajti “rrufjanë politikë” përfunduan në burg. Gaspër Çurçia më vonë do të pushkatohej… Thuajse të gjithë këngëtarëve iu ndalua dalja në skenë. Kështu më tej konferencierët, redaktorët… Edhe gruaja e Manush Myftiut, Nefo Myftiu, u ndëshkua, u largua nga puna dhe u dërgua në një ndërmarrje artistike të Tiranës. Iku Todi Lubonja dhe erdhi prapë Thanas Nano. Dikush atëherë tha:

Iku Todi Italia, /Erdhi Thanas Çiftelia…

Kjo në fakt tregonte thelbin. Sepse nga liberalizmi i skajshëm, kaluam në një konservatorizëm po aq të skajshëm. Nga këngët borgjeze perëndimore, u kalua vetëm te këngët popullore. Kjo ishte tabloja e pas festivalit.  Ky festival mund të shërbejë fare mirë për të parë se çfarë ndodhte në Shqipërinë e asaj kohe. Nuk ka asnjë teprim në këto që po them. Fati i intelektualëve ka qenë i vështirë në Shqipëri. Pothuajse në të gjitha periudhat ka qenë i vështirë. Vitet 1973-74 dëshmojnë për atë që frika nga intelektualët papritur arrinte deri në histeri, në fushata ndëshkuese, në gjyqe e në gjueti shtrigash. Ndëshkimet ia filluan nga kryeqyteti me eliminimin nga jeta krijuese të të padëshiruarve për regjimin. Ishte si një thirrje: “alarm!”, pastaj:  “ejani në radhë!”  Vini re: nuk ka dhe asnjëherë nuk do të ketë dalje nga vija zyrtarisht e përjetësuar. Pas kësaj erdhi goditja, hakmarrja e verbër e shtetit. Ndëshkimet qenë  shembullore, përfshinin të gjitha fushat e artit: letërsi, artet skenike, muzikë, teatër, artet figurative dhe u shtrinë në të gjitha nivelet, në gjithë vendin, nga kryeqyteti  deri në rrethet e largëta. U krijuan ekipe speciale të udhëhequra nga komiteti qendror që merrnin në analizë punën dhe njerëzit, në Lidhjen e Shkrimtarëve,  në Radiotelevizion, në Kinostudio, në Teatrin Popullor, në Opera, në Ansamblin e Ushtrisë, në të gjitha gazetat e kryeqytetit. U ndërruan shefat, kryeredaktorët, drejtorët, kolegjiumet,  redaksitë, u nxorën nga shtypi përjetë disa redaktorë, shkrimtarë, artistë, u qarkulluan në rrethe të tjerë, u çuan në punë prodhuese, u dënuan me burg të tjerë. Ishte një goditje me kërbaç dhe një fshirje me fshesë të hekurt. Siç ndodh gjithmonë, pas fushatash të tilla spastruese në krye të punëve do të vinin më servilët e regjimit, domethënë më të paaftët, më të prirurit për stanjacion dhe regres.

 

Erdhi sërish Thanas Nanoja drejtor. Si ndiheshit pas rikthimit të tij?

Si mos më keq. Thanas Nanoja ja tek ishte, atje në majë fare sërish: drejtor i përgjithshëm i Radiotelevizionit shtetëror, shef me autoritetet absolut. Të gjithë dridheshin prej tij. Nuk i thonë shaka. Kishte ndodhur vrasja/vetëvrasja e Nako Spiros, rënia e Sejfulla Malëshovës… plenume, kongrese, Konferenca e Tiranës dhe ai përherë ia kishte dalë mbanë. Shefa të mëdhenj të propagandës së Partisë, publicistë të mëdhenj, shkrimtarë të mëdhenj, kishin kafshuar gjuhën. Ai u kishte bërë ballë të gjithave. E kishte matur që nga larg fuqinë e furtunës, të tërmetit e të shumë hatave që pasonin njëra-tjetrën, i kishte parë katastrofat tek afroheshin, dhe me sytë hapur, kishte mprehur muskujt për t’i anashkaluar. Me dhëmbë të shtrënguar, me një të qeshur të ligë nën lëkurë, të kafshuar në buzë, dhe të varrosur po poshtë lëkurës së tij, u kishte bërë bisht rreziqeve. Dhe gjithmonë kish qenë i vetëm. Fill i vetëm. Dhe kurrë nuk kishte mbajtur anë. Asnjë pasion, asnjë simpati për njërën a tjetrën palë. Asnjë skrupull. Zgjidhte atë që do të ishte në krye, atë që do të fitonte, zgjidhte të ishte gjithmonë me më të fortin. Pak pagjumësi, pak durim, ca telefonata, pak mpirje gjaku, ethe të ftohta në tru. Mbledhje të gjata. Analiza në Kryeministri, në Komitetin Qendror, në Komitetin e Partisë së Tiranës, në organizatën e partisë. Dhe njerëz flakeshin nga puna, të tjerë që shkallonin. Ai me pak rënie në peshë, me fytyrën si çarçaf i grisur, me sytë të përskuqur, me atë maskë të ngrirë mbi fytyrë, me buzëqeshjen sarkastike mbahej prapë i fortë në majën e kalit të propagandës së partisë.

 

Ju flisni për një klimë të skajshme terrori të atyre ditëve, muajve dhe viteve pas Festivalit të 11-të. Mund të na jepni një tablo më konkrete?

Ka episode pafund. Po të tregoj vetëm një: Sa dola një mëngjes nga shtëpia për të shkuar në punë, dëgjova një këngë me melodi të Shqipërisë së Mesme. Kishte ardhur vjeshta dhe unë kisha dalë pa ndonjë rrobë supeve. Një shi i hollë si i shkuar në sitë po vesonte rrugët me pluhur. Do të hidhem deri tek ushqimorja më e afërt, do të marr qumësht e do të kthehem, me këtë mendim kisha dalë, por kënga që më kishte bërë përshtypje e që e kisha dëgjuar në lagjet e anës së kryeqytetit, tani po dëgjohej në qendër të kryeqytetit dhe herët që në mëngjes.

Porsa dola nga shtëpia,

M’arrestoi policia:

Pantallonat kauboj,

Favoritat gjer në gojë.

Kjo këngë bashkë me atë këngën tjetër “Enver Hoxha e mprehu shpatën”, me motive të folklorit të Veriut, ishin bërë, si të thuash, të modës në ato ditë.

 

Po ti vetë, Sadik, si e ndjeje veten në atë kohë të pas Festivalit?

Si të gjithë të tjerët. Një ankth i vazhdueshëm në pritje të gjëmës. Eh… Të punoje në Radio Tirana duhet të ndjeheshe se ishe dikushi, po mua nuk më ishin rritur veshët aq shumë, sa të harroja kush isha e kush kisha qenë. Qilimat, ngrohja, parketi ishin gjëra që i shkelja dhe i shijoja për herë të parë, por tani, përherë, çdo ditë ato ishin nën këpucët e mija. Në gjithë dimrat e mi, sa isha rritur e sa mbaja mend, veç lagështi shiu kisha ndierë në gishtat e këmbëve, se këpucët në vend që të të mbronin, e thithnin shiun e mbufateshin si sfungjer. Herë-herë nga të pangrënët a të ngrënët e pamjaftueshëm, më merreshin mendtë dhe tensionin e gjakut e kisha vazhdimisht të ulët. Këto parkete e qilima… për mua ishin rrugë të buta. Isha përgatitur për një jetë tjetër, që të shkel veç në rrugë mushkash e ta pres shiun drejt e mbi fytyrë, stuhinë drejt e në lëkurë, e shumta të gjej strehë nën degë rrapesh derisa sa ajo të mbarojë e të shkojë në punë të saj. Dhe unë në timen. Buka në malin ku kisha lindur, fitohej ashpër, por fitohej pastër. E tillë, dhe farmak të ishte, të shijonte se të kishte pikur mundi pikë-pikë me djersën dhe me shiun dhe ti i kishe lëpirë me gjuhën e thatë pika të tilla varur çurg nga hunda jote. Ashpër, po me kuptim. Nuk e harroja dot këtë.

 

Mos vallë viti ‘72-‘73 ishte rezultat i një klime politike, e cila u ashpërsua papritur?

Parë nga një perspektivë e së sotmes, nuk është kështu.  Nga 1972 deri në vitin 1982 në Shqipëri ndodhën përndjekje, prishje, shkatërrime, ekzekutime, sa pothuajse të gjitha institucionet më të rëndësishme të shtetit: kultura, ekonomia, ushtria, Sigurimi dhe e gjithë klasa politike e kohës u tronditën, u trohitën, u përgjakën, u spastruan. Masakrime e tortura në hetuesi, linçime, zhdukje e kufomave, lëçitje njerëzish pa emër e pa varr. Lëçitje të kujt? E disave nga ata që i kishin dhënë frymën, e kishin ngritur në këmbë, e kishin mbrujtur me gjakun e tyre, e kishin mbartur në vite mbi shpatullat e tyre atë sistem. Tani këta duhet të llangoseshin me turp, të nxiheshin në zi e në baltë, përzishëm si pre e hiçit e asgjësimit. Gjëma të tilla të ngjashme në mizori dhe në përmasa me purgat staliniane të viteve ’30 të shekullit që shkoi, nuk besoj se fillojnë papritur. Të vijnë në mend në darkë dhe i vë në punë në mëngjes. Jo. Mizori të tilla janë të bluajtura gjatë në kokë e në shpirt, të llogaritura hollë nga një mendje e  zezë që jo vetëm i ideoi, por dhe metodikisht i realizoi.

Shiko, në atë kohë ne ishim në kulmin e miqësisë me Kinën. Mirëpo Mao Ce Duni më 1971 priti presidentin amerikan Nikson dhe… Enveri mbajti fjalimin në Mat, për vijën e butë…Sigurisht për vijën e butë të liberalizmit… por në verën e vitit 1971 u pushkatua një prift katolik vetëm se kishte pagëzuar një fëmijë. Më 1972 Pompidu, presidenti i Francës, takoi Maon në Pekin. U kënaqa me Maon, tha Pompidu, folëm dhe për poezinë. Pompidu ishte dhe estet, Mao ishte dhe poet. Pas dy vjetësh sundimtari ynë e ndjeu se Maoja po e linte në baltë, nuk po e ndihmonte më, nuk erdhi as me delegacion në Kongresin e Gjashtë… Nuk ua kishte më nevojën “vëllezërve nga Shqipëria e vogël”…Orientimi politik i Kinës ndërroi.

 

Pra ju mendoni se ndërrimi i kursit kinez ndikoi edhe në Shqipëri?

Natyrisht. Çdo kohë kishte fjalën e saj nën të cilët etiketoheshin armiqtë. Më 1948 armiqtë u quajtën titistë, më pas, trockistë, më 1961 revizionistët, tani rufjanë politikë. Çdo kthesë e tillë kishte dhe këngën përkatëse. Në vitet e para himn i ditës ishte kënga: hajt të punojmë,/ djersën ta kullojmë,/ se ndërtojmë njeriun e ri. Më 1966 doli kënga e kazmës dhe e pushkës dhe veshjet e dokut sipas prerjes së shokëve kinezë, madje të vëllezërve tanë të dashur e shumë të dashur kinezë që nga Kina e madhe motër. Tani kënga himn e ditës ishte ajo e mprehjes së shpatës. Dhe kundërkënga ajo “porsa dola nga shtëpia, më arrestoi policia”. Në mbrëmje kjo këngë dëgjohej në rrugët e përhumbura e pa drita të periferive, në lokalet ku të rinjtë, pasi kishin kthyer nga një gotë dilnin duke e mbajtur nga krahët shokun e tyre të dehur tapë që sapo ia kishin qethur kokën zero publikisht në lagje a në qendrën e punës.

Kjo, që t’i arrestoje a t’i qethje njerëzit publikisht, t’u shqyeje me thikë a me thonj pantallonat e fustanet e degjeneruara borgjeze, kishte nisur që në ditën kur në sheshin “Skënderbej” vetë Kryeministri Mehmet Shehu zbriti nga makina, mbërtheu për supesh dhe e zvarriti publikisht drejt e në makinat e policisë një “qafëlesh”, siç quheshin djemtë e rinj me flokë të gjatë në atë kohë.

Fund. 

April 18, 2014 15:27
Komento

Ende pa komente

Ende pa komente!

Je i mirëpritur. Bëhu i pari që komenton këtë artikull. Kujdes etikën.

Komento
Shiko komentet

Komento

Your e-mail address will not be published.
Required fields are marked*