Dita e Verës

Prof. Thanas Meksi March 14, 2016 10:15

Dita e Verës

Për “Ditën e Verës” vendosa të kryej një studim të plotë kur punoja në vitet 1996 dhe 1997, si specialist kulture në Bashkinë e Elbasanit. Me mundonte gjithnjë një mendim, ndoshta i gabuar kur thoja se Ditën e Verës e festojnë vetëm myslimanët. E kuptoja që ishte mendim frenues dhe lagjia Kala, e banorët e saj, ortodokse e myslimane, i festonin gati bashkë të gjitha festat, që i takonin të dy feve.

Unë gëzoja, kur isha i vogël, që shikoja mëmën time të mblidhej për ditë vete, bashkë me shoqe të tjera kalajase e të bënin ballokumet. Respektonim të gjitha zakonet e kësaj dite të bekuar si: bënim gjellët karakteristike, sidomos tavën e kosit, pinim verën që e bënte dajë Mihali, dilnim shëtitje nga arat e gjata, mbushnim ujë në Portën e Kalasë, etj.

Intervistova shumë qytetarë elbasanas, plaka dhe pleq, studjues dhe etnografë, akademikë, lule rritës e guzhunjier. Krijova një material të plotë, shumë foto, sidomos nga arsimtarë që ruanin kujtime nga Dita e Verës. Asistova në bërjen e ballakomeve dhe revanisë. Ndalova tek kryesorja: Elbasani ishte kryeqytetii Ditës sëVerës, prandaj duhej gërmuar, si tek rrëfenja: Germo o Tare, gërmo! Krahas traditës zakonore shtëpijake elbasanase, që është një metodikë e pashkruar për ditën e verës, e veçantë e kësaj feste është gjelbërimi i pashoq elbasanas. Elbasani dimër- verë “rri i shtruar me qilim shumëngjyrësh lulesh e trëndafilash”. A thua se këtu fillon Dita e Verës”

Elbasani i gëzohet Ditës së Verës

Ashtu siç çdo festë edhe Dita e Verës ka ritualin e saj. Ai ndahet në këto faza: Nata e Verës, me 13 mars, mëngjesi i Ditës sëVerës, me 14 mars, Piniku i Verës me 14 mars nga ora 10-15. Përgatitjet për natën e Verës fillojnë kohë më parë në Elbasan. Para shumë ditësh blihen ushqimet dhe pemët si: arrat, palat e fikut, ftonjtë, shegët etj., dhe veçanërisht gjeli i detit, i cili ushqehet me shuka buke (miell i bërë shuk me vaj) dhe kokrra ulliri dhe misri. Fëmijëve u bëheshin rroba të reja për këto ditë dhe në dorë u lidhej verorja, e cila formohej nga ndërthurja e disa fijeve peri apo mendafshi disa ngjyrëshe.Vigjilja e natës së Verëse gjen shtëpinë të mbushur plot e përplot me miq e shokë. Vëllazëria e burrit e feston bashkarisht këtë festë në shtëpinë e babës. Vjen edhe vajza e martuar diku larg.

“Hazërllëqet” janë siguruar me kohës si: vezë e gjalp fshatari, maja e miellit të misrit, miell gruri etj. Sipas të moshuarve, ky zakon flet për mbarësi e bollëk në familje dhe për fillimin e një stine të begatë. Ballakumja, ëmbëlsira karakteristike elbasanase shquhet për gatimin e rrallë e nazik dhe përgatitej nga disa plaka me emër në Elbasan. Kuzhina elbasanase është e veçantë: shquhet gjella me pistil, tava e kosit, vorbja me uthull, kabunia dhe pijet e ziera vetë, rakija dhe vera. Nuk thonë kot në Elbasan: Barku i ngopur, koka plot.

Në këtë natë nuk mungojnë edhe këngët, vallet, shakatë dhe lojrat. Çast embëlsie dhe shijimi të veçantë ishte edhe ngrënia e ballakumeve, që shoqërohej me fjalët të përzemërta për amvisat, të cilat për qesendi merrnin vallet popullore “Bahçe bahçe me zymbylla”, të shoqëruara nga duartrokitjet e pjesëmarrësve. Në fund ndaheshin hiset, me drejtësi e maturi nga plaka e shtëpisë, e cila nuk harron as djalin ushtar, aq vajzën e martuar.

Dita e 14 marsit, pa lerë akoma dielli, elbasanasi është ngritur me shpejt se zakonisht. Të moshuarit sipas zakonit, qysh herët hapin derën e rrugës, për të hyrë e mira në “konak” e për të dalë së andejmi e “keqja”. Ky zakon kishte edhe një kuptim tjetër: bujari dhe mirësi për mikun që vinte nga larg. Pastaj më i moshuari, me shtambën për dore merrte rrugën te Çezmja e Portës së Kalasë, ose Takuzja, tek çezmja e Bobollës apo Bezistanit dhe pasi i hidhte nja dy tri herë ujë syve, priste një copë plis bari, dhe kthehej në shtëpi. Plisin e barit e vendoset në ndonjë saksi apo pemë me mendimin e mirë se jeshillëku do të shoqëronte stinën e re dhe mbarë vitin në vazhdim. Edhe një zakon tjetër, një i moshur i fisit niste një djalë te farefisi. Vizita në këtë mëngjes quhej “kame” dhe ishte mbarësi për familjen pritëse.

Faza përfundimtare e Ditës së Verës ishte pikniku familjar, që kryhet në çdo familje. Kontaktin e vërtetë me natyrën elbasanase e marrin aty nga ora 10 e mëngjesit. Drejtohen nga sheshi i Tabakëve dh evazhdojnë rrugën nga Shën Thanasi dhe Rrapi i Bobollës. E veçanta ishte edhe dalja e zonjave të pasura dhe sidomos e vajzave të reja, shpesh të veshur me kostume popullore shqiptare, për t’u shikuar nga djemtë beqarë. Më pas zinin vend, të vegjëlit vraponin nëpër ferra e kaçube për të mbledhur memekshet (manushaqet) dhe karakaftet, lajmëtaret e para të ardhjes së pranverës. Të moshuarit ndiznin zjarre e piqnin kafenë, me të rinjtë organizonin ndeshje me top dhe lojra të ndryshme popullore. Dreka e këndëshme në natyrën e praruar, shoqërohej me këngë evalle dhe ndonjëherë edhe me ndonjë dajre apo violinë. Edhe kur fillon të erret, Gropa e Tezes, elbasanasit e gëzuar mblidhnin “plaçkat” e mernin rrugën e shtëpisë.. Në kthim ata përshëndeteshin nga tingujt si kristali të këngëve të usta Isuf Myzyrit.

Elbasani është përgatitur edhe këtë vit të festojë Ditën e Verës. Atmosfera e festimit ka nisur me gjithë përkujdesjet dhe përgatitjet e amvisave shtëpiake nikoqire. Në të vërtetë festa dhe gëzimi i Ditës së Verës fillon që ditën e premte. Bëhet festa e karnavaleve. Karnavalet e nisin rrugën e tyre nga sheshi përpara stadiumit, duke manifestuar kërcimet, gazin dhe harenë e tyre përgjithë bulevardit kryesor deri tek Porta e Kalasë. Vlen të përmendet këtu edhe çelja e panairit tregtar në të cilin do të ekzposohen të gjitha prodhimet e krahinës. Elbasani do të urojë: “Paçim një vit të marë dhe të qetë“

Historia e Ditës së Verës

14 marsi është festa e Ditës së Verës në qytetin e Elbasanit. Eshtë festë mbarë popullore, që gëzojnë të gjithë, të vegjël dhe të mëdhenj. Eshtë festa e pranverës elbasanase, e gjelbërimit të pafund, E qeshur dhe e gëzuar vjen ajo këtë vit, ndryshe nga viti i kaluar,

Eshtë dita në të cilën stërgjyshërit tani shumë vite të shkuara, kremtonin bashkë me romakët dhe grekërit e vjetër, perënditë e luleve, të shelgjeve. Dita e Verës është festë e ripërtëritjes së gjithësisë, e gjelbërimit, e vazhdimësisë së jetës. Faik Konica shkruan: “Kur shkrin bora, kur afron vera e buzëqeshur, e hollë dhe e gjatë si në pikturat e Boticelit, zemra e njeriut shkarkohet nga një barë, shijon një qetësi, një lumturi të ëmbël”. Në këtë gëzim, stërgjyshërit tanë ndienin një detyrë: t’u falen perëndive që sillnin mirësira. Megjithëse këtë festë e festojnë shumë krahina por tempullin e saj e ka patur në rrethinat e Elbasanit në zonën e Çermenikës. Në këtë krahinë, që në kohërat antike ndodhej faltorja e dëgjuar e Zanës së Çermenikës (Diana Candavensis). Të gjithë e dimë nga historitë se midis shumë perëndive, Perëndesha Diana, mbahej si perendia e gjuetisë, pyjeve dhe natyrës. Shumë festa u harruan, disa u politizuan, ndërsa Dita e Verës, e ruajti karakterin e vet popullor. Qytetii Elbasanit këtij rriti i pat dalë zot që në kohët më të lashta që nuk mbahen mend.

Hiroshja Ditë-Vere

Hiroshja Ditë-Vere lindi atëhere, kur s’kish lindur ende Krishtërimi, kur ilirët, grekërit e vjetër dhe romakët, kremtonin së bashku perënditë e luleve, të natyrës e gjithësisë.

Hiroshja Ditë-Vere tempullin e saj e ngriti në pyjet e Çermenikës, në faltoren e Perëndeshës Diana, që ishte perëndia e pyjeve, e gjelbërimit. Aty gjelbëroi gjithçka, lulja, shelgu, pema etj. Avash-avash ky gjelbërim erdhi e pushtoi rrethinat e qytetin e Elbasanit. E pruri Hiroshja Dite-Vere me gjithë të mirat. Çeli gjethi bashkë me të! Çelën karafilat dhe manushaqet e bukura. Mbiu bari dhe u ngroh toka. Doli bahçevani elbasanas më i papërtuar, shtroi hasren në oborrin e shtëpisë e pasi qëndroi aty një kohë të mirë, brofi në këmbë, duke thirrur me gjithë fuqinë e zërit të tij: “Po vjen vera! Po vjen! Ndjeva ngrohtësinë e tokës! Po! Po vjen vera! E ndien të gjithë: njeriu, zogu, kafsha, E solli Hiroshja Ditë-Vere edhe këtë verë të begatshme! Ajo shkriu borën dhe largoi stinën e acartë të dimrit, i dha gëzimin natyrës me jeshillëkun e saj, me buzëqeshjen e hollë e të gjatë. Nxorri milingonat në rrjesht nga toka, ku ishin strukur tërë dimrin e gjatë, për të “marshuar” drejt luleve të sapo çelura. Edhe për to mendoi Hiroshja Ditë-Vere. Ndaj të parët tanë ndjejnin një detyrim dhe detyrë: “T’u faleshin perëndive, që sillnin veç mirësira! T’i faleshin Hiroshes Ditë- Vere, që dimrin e bënte verë. Ardhja e saj, festohej në çdo portë dhe konak, sepse veç gjelbërimit, ajo sillte mirësi, dashuri, bollëk. Ditëlindjen ajo e kishte me 14 Mars dhe në këtë ditë Hiroshja Ditë-Vere do t’u binte zileve e këmborëve të bagëtisë, për t’u zgjuar njerëzia në Elbasan dhe Përmet, në Labovë, në Drenicë, Ulqin dhe Sharr të Tetovës, kudo në trojet shqiptare. Lindi dita e bardhë dhe e bukur, Ditë e Perëndisë. Zgjohuni dhe dilni fushave dhe arave, në natyrën e praruar shqiptare.

Elbasani pasi ka kaluar një natë vere të këndshme e të gëzuar, e mbushur shtëpia me shokë e miq, të ardhur nga të katër anët, sa që s’ke ku të hedhësh kokrrën e mollës, me gjelin e detit dhe ballokumet në sofër, zgjohet herët në mëngjes dhe hap portën e shtëpisë. Hiroshja Ditë- Vere me këmbën e djathtë kapërcen prakun e derës dhe nxjerr përjashta të këqijat. Bujaria dhe mirësia futen në shtëpi. Qoftë një vit i mbarë dhe me mirësi. Pastaj i jep plakut të shtëpisë porosinë: “Shko e mbush një shtamë ujë, tek çezma e Portës së Kalasë, hidhi nja dy tri herë ujë syve të zez dhe shkul një plis bar!.Dhe ky rrit do të sjellë veç mbarësi!Vendosin plisin në saksi ose në rrënjët e një portokalli. Fillo plehro pemët dhe ullishten.

Kështu Hiroshja Ditë-Vere u fut shtëpi më shtëpi e sofër më sofër, tek pasaniku, por edhe tek i vobekti. Sepse edhe ky i fundit me kursimet e mbledhura gjithë vitin, shpenzon pak gjë, ngaqë nuk mund të festohet ardhja e Hiroshës Ditë-Vere pa gjelin e detit, gëzimi i fëmijëve, apo pa ballokumet me sheqer .

Në të gjithë skajet e Elbasanit shpërndaheshin “faltoret” e bukurisë dhe të gjelbërimit. Ullishta e blertë disa mijë hektarëshe e kishte “faltoren” te Ulliri i Qejfit, Lugina e Shkumbinit pushonte te Gurra e Beshekut, ndërsa Shëngjoni i bekuar, del e pi një grusht ujë në Teferiç, tek Lëndina e Manushaqeve.

S’duen lënë e të harrohen e binjakëzohen këto festa të vjetra të kombit tonë, sepse s’kanë agjë të keqe, si bëjnë dëm njeriu, përkundrazi, sjellin gëzim e lumturi në çdo vatër e sofër shqiptare.

E bekuar qoftë dhe ardhtë çdo vit me begati Hiroshja jonë Ditë-Vere!

Ç’thonë për Ditën e Verës?

Faik Konica: “Eshtë dita në të cilën stërjyshërit tanë, kur s’kish lindur edhe krishtërimi, kremtonin bashkë me romakët dhe me grekërit e vjetër, perënditë e luleve të shelgjeve. Kur shkrin bota, kur qaset vera buzëqeshur, e hollë dhe e gjatë si në pikturën e Botiçelit, zemra e njeriut shkarkohet nga një barrë, shijon një qetësi, një lumturi të ëmbël”.

Et’hem Haxhiademi: “Pranvera sa jetë e bukur asht! Sa kujtime të përmallshme të sjell ndërmend. Atëhere në zemrën time ndjej një gaz e një mall që s’mundem me e rrëfye, nga ndonjëherë pa dashur më vjen ndërmend edhe ndonji ide e bukur e cila më gëzon e më kënaq tepër.

Fëllimi i hollë që fryn mbas një kohe, përplaset lehtë e butë në fytyrën time, më zbavit duke më dhanë me mijëra erna të mira, që ka marrë nëpër lulet gjithfarësh. Pranvera gëzon se lëndon zemrat e të gjithëve.”

Dhimitër S. Shuteriqi: “Me t’u ngrohur moti në fund të shkurtit a në fillim të marsit, karafilet e manushaqet nisin e çelin ullishtes, karshi diellit. Atëhere të vegjëlit, por edhe të mëdhenjtë, lëshohen domosdo për të mbledhur lulet e tyre të dashura. Këto lule janë lajmëtaret e stinës së re, Ditës së Verës, që elbasanasit e kanë pasur festën e tyre më prallore.

Prof. Thanas Meksi March 14, 2016 10:15
Komento

2 Komente

  1. Dibrani March 15, 11:44

    Dita e Verës nuk është një festë elbasanase por një festë mbarëpopullore pagane që festohet prej mijëra vjetësh në të gjitha trevat shqiptare.
    Ta cungosh atë në një qytet të vetëm është mungesë kulture

    Reply to this comment
  2. lato March 15, 13:23

    Asnje interes,Jane te gjitha dokrra patetike dhe shenime te vjedhura.

    Reply to this comment
Shiko komentet

Komento

Your e-mail address will not be published.
Required fields are marked*