Drama dhe pengjet e Mitrush Kutelit

May 14, 2017 11:33

Drama dhe pengjet e Mitrush Kutelit

 

Në 50-vjetorin e ndarjes nga jeta

Prof. Nasho Jorgaqi

– Tani jam shkrimtar i harruar. Nuk më lexon pothuaj njeri. Brezi i ri nuk më njeh fare … Këto fjalë hynë papritmas dhe pa lidhje me bisedën që po bënim. I tha ato me pezëm dhe i menduar, me atë vetëpërmbajtje, që unë ia njihja mirë dhe që ai e thyente, qoftë dhe në raste të rralla, sa herë që guxonte të dilte nga vetja. Nuk ma kish thënë ndonjëherë kaq haptazi e të formuluar aq saktë, atë që unë ia kuptoja ose më mirë ia ndjeja herë pas here.

Ishte drama e Mitrushit, drama e artistit, që faktorë jashtë tij e jashtë artit ia kishin ndërprerë dhunshëm procesin e krijimtarisë. Ai tanimë prej vitesh ishte kryesisht përkthyes, pra, këndonte

Prof. Nasho Jorgaqi

këngë të huaja me zënë e tij, por jo të vetat. Të vetat i zienin përbrenda dhe hovet e tyre, e gjithë ajo pasuri shpirtërore e përvojë artistike, derdhej në veprat që shqipëronte. Kish kohë që kish pushuar së qeni autor. Ai tani siç e shqiptonte me një theks të veçantë, ishte “shqipëronjës”. Vërtetë kjo qe një punë fisnike, jo jashtë sferës së artit të fjalës, por prapë e pamjaftueshme për të. Ai e ndjente veten në radhë të parë shkrimtar dhe jo shkrimtar dosido. Ishte i bindur për vlerat që kish  krijuar. Kur kish nisur këtë punë, fill pas vdekjes civile të burgut, e kish pranuar si të keqen më të vogël, por tani, me kalimin e kohës e me pjekurinë e moshës, pozicioni që kish, me sa dukej filloi ta shqetësonte. Ai ishte i ndërgjegjshëm për peshën e tij si shkrimtar. Pavarësisht nga rrethanat historike e politike, që kishin sjellë përmbysje të thella dhe kishin vendosur një hierarki tjetër vlerash, prapë gjykimi objektiv s’mund të mohonte se krijimtaria e tij përfaqësonte një zë krejt të veçantë, nga më të fuqishmit e më origjinalët e letërsisë shqipe. Por këtë të vërtetë askush nuk ia thoshte me zë të lartë, veç ndonjë prej shokëve të brezit të tij a ndonjë letrar i ri entuziast. Kurse për mendimin zyrtar as që bëhej fjalë. Vetëm heshtje dhe ndonjë stigmatizim i tërthortë politik. Ndodhte paradoksi i dhimbshëm: në qënien e tij bashkëjetonin shkrimtari “i vdekur” me qytetarin e gjallë, Mitrush Kuteli me Dhimitër Paskon. Këtë dyzim ai e përjetonte thellë brenda vetes, bile, në raste të caktuara, dramatikisht. Ishte drama e tij, që në këto raste unë ia lexoja në sy, e dalloja nga brenga e fytyrës, ia kapja në nervozizëm e sipër, ia shquaja nga ironia dhe nga ndonjë romuz që hidhte. E ndjeja qartë veçanërisht nga heshtja që e mbërthente, kur flitej apo diskutohej për letërsinë e ditës. I vetmi shqetësim që shfaqte haptazi e pa droje, ishte ai për gjuhën. Në këtë rast ai merrte zjarr. Si mund të bësh letërsi pa njohur dhe pa ditur të përdorësh gjuhën?! Gjuha shqipe ishte toka e tij e shenjtë, toka që ai e lëvronte me aq përkushtim, ndaj askush nuk mund ta ndalonte të fliste, ta mbronte e t’i dilte zot. Në qoftë se nuk kish në dorë të ndikonte në fatin e Shqipërisë, kish talentin e madh t’i shërbente asaj, si mjeshtër i gjuhës shqipe, duke zbritur në thellësitë e saj e duke nxjerrë në dritë forcën, bukurinë, pasurinë, muzikën. Ai fliste për të larg çdo retorike dhe ndodhte, kur e dëgjoje në raste të veçanta, sikur shqiptonte ndonjë rit fetar, thua se fliste me vete. Po kush e dëgjonte, kush e përfillte publikisht, veç nesh që kishim fatin të punonim me të në Shtëpinë Botuese “Naim Frashëri”. Fliste mjeshtri, një nga mjeshtrit e gjallë klasikë të letërsisë shqipe dhe zëri i tij thuajse binte në zbrazëtirë. Ai nuk depërtonte përtej mureve të Shtëpisë Botuese. Ato që dëgjonim prej tij, qenë mendime e shqetësime, vërejtje e këshilla kryesisht në lëmë të përkthimeve, që kishin të bënin me gjuhën shqipe, me pasurinë dhe bukurinë, me aftësitë e saj shprehëse, marrë e trajtuar sidomos në plan krahasues, me gjuhët nga përkthente. Kurse për letërsinë origjinale, atë që krijohej në kohën e tij ose atë ç’kish krijuar vetë, rrallë e tek fliste. Edhe kur binte fjala, tregohej i vetëpërmbajtur ose fliste si për diçka të largët. Unë e kuptoja pezmin e tij, që vinte nga sedra e lënduar dhe nga shpërfillja, nga fakti që ai e ndjente veten të përjashtuar padrejtësisht nga vatra e shkrimtarëve. Por thellë tij krijuesi nuk kish vdekur dhe kjo dukej qartë jo vetëm në përkthime, të cilat ai i quante “rikrijime”.

Një ditë më solli dorëshkrimin e një vepre origjinale në vargje, poemën “Pylli i gështenjave”. U habita, por dhe u gëzova. Ishte krejt e papritur, sepse asnjëherë deri atëherë nuk më kish thënë që kish rinisur të krijonte. Një poemë për fëmijë, që rrëfente për vendlindjen plot mall dhe nostalgji, shkruar në frymën e këngëve popullore, me një thjeshtësi sugjestionuese e, mbi të gjitha, me një gjuhë të mrekullueshme. “E shkrova për fëmijët e mi, – më tha, – por thashë pse të mos e lexojnë dhe fëmijët e tjerë”. Në këto fjalë ai i shprehte të gjitha, gjë që do të thoshte se, më në fund, bëra dhe unë diçka, diçka për fëmijë, që s’besoj të sjellë ndonjë zarar. Poema u mirëprit në redaksinë tonë dhe u botua pa asnjë hezitim, po jehona ishte thuajse e vakët. Shtypi nuk shkroi ndonjë gjë, veç u pëlqye e u çmua nga miqtë e vjetër të letërsisë. Emri i tij si shkrimtar që dikur bartte aq zulmë e famë, tani tingëllonte krejt i panjohur. U provua ajo që ai më kish thënë se ishte vërtetë një shkrimtar i harruar. Megjithatë, botimi i poemës “Pylli i gështenjave”do të qe për të një sprovë e dyfishtë, sprovë me veten dhe sprovë me lexuesin, që ai e kish kaluar me sukses dhe që i kish dhënë një gëzim, sado që një gëzim të trazuar. Nuk ishte një ngjarje, po një episod i zakonshëm dhe këtë pozitë ai e përjetonte disi trishtueshëm. E kuptova apo, më mirë, e ndjeva gjithë sa ndodhte me të, kur ato ditë që kish dalë libri “Pylli i gështenjave”, në dedikimin që më bënte, do të shkruante këto fjalë: “Ish-shkrimtari plak me të fala shkrimtarit të ri Nasho Jorgaqi”. Mbaj mend që, kur e lexova, e mora më shumë si një shaka të hidhur, por në vitet që erdhën e sidomos tani kur e lexoj, më duket tronditëse. Megjithëse ishte në lulen e burrërisë, vetëm 51 vjeç, e ndjente veten të plakur e, ç’ishte më e dhimbshme, e kish nxjerrë veten nga radhët e shkrimtarëve. Ka në këto fjalë aq trishtim, po dhe aq ironi, që buron nga gjykimi paradoksal për vetveten, sa çdo koment është i tepërt. Gjithsesi, tek kthej tani kokën prapa dhe mundohem të evokoj situatat që përcollën “Pyllin e gështenjave” pesëdhjetë vjet të shkuara, më kujtohet fytyra e Mitrushit në çastin kur erdhi në zyrë dhe më dhuroi librin. Një fytyrë pa atë gëzimin e natyrshëm, që zgjon një rast i tillë, aq më tepër kur, jo njëherë, kisha dëgjuar prej tij të thoshte se “botimi i një libri është festë shpirtërore”. Tek ia kujtoj fytyrën e atij çasti, sepse më shumë sesa gëzimin më dukej se lexoja mendimin e mllefosur se “ja, dhe unë, e nxora një librushkë për fëmijë pas afro 15 vjetësh”. Që do të thoshte “ja dëshmia ime se mund të këndoj”. E pra, të këndonte veç për të vegjlit, gjë që s’e kish bërë ndonjëherë më parë. Këngët e tij kishin qenë epike, këngë burrash, të shprehura me akorde madhore në rrëfimet e rrëfenjat, të cilat tanimë kishin vendin e tyre të nderuar në letërsinë shqipe. Por, për këto këngë, koha që kish ardhur, me sa dukej, nuk ia kish nevojën, po dhe ai s’ishte në gjendje të vepronte ndryshe. Jo, tani ai nuk mund të kapërcente përtej pyllit të gështenjave të vendlindjes. Brenda këtij sinori mund të rrëfente e të këndonte për fëmijë, një terren me lule, pa gjemba, një botë krejt e pafajshme dhe e çiltër, larg rreziqeve të ditës. Fëminia për të, si për gjithë të tjerët, ishte parajsa e humbur. Pse mos t’i kthehej asaj?

Gjithë këto arsyetime unë do t’i merrja me mend, pasi ai asnjëherë nuk do t’i shprehte drejtpërdrejtë, veç pas botimit të “Pyllit të gështenjave”, ai i kish hapur vetes shtegun e krijimtarisë dhe kish rigjetur qoftë dhe përkohësisht vetveten si shkrimtar. Të vazhdonte të shkruante më tej për fëmijë, t’i kthehej fëminisë, të lidhej me botën e saj përmes përrallave, që i kishte aq për zemër e i njihte aq mirë. Ishin përrallat e gjyshes e të nënës, të plakave të mëhallës e të burrave të moçëm. Një minierë e tërë, nga e cila ai do të nxirrte lëndën për një vepër të re. Zgjodhi temat e motivet, personazhet e mjediset fantastike dhe iu vu punës për të rrëfyer, ashtu siç ia kishin treguar, por të shprehura me zërin e tij origjinal, në nivelin e shkrimtarit. Dhe kjo nuk qe një punë e lehtë, kur detyra si përkthyes i kryeveprave të letërsisë botërore i merrte energjitë dhe kohën më të mirë. Por përrallat që do të shkruante në intervalet e punës përkthimore, jo vetëm do ta çonin në planetin e fëminisë, por do t’i jepnin dhe kënaqësinë e krijuesit, që aq shumë ia lypte shpirti. Punoi kështu në heshtje për afro tre vjet dhe, kur veç një ditë, pa u ndjerë, e paraqiti për botim dorëshkrimin. Ishte përmbledhja me përralla “Xinxifillua”, një vepër krejt e veçantë, ku përralla, në pendën e një rrëfimtari të madh si Kuteli, ish shndërruar në një krijimtari të mirëfilltë letrare. Lënda folklorike aty ishte gatuar e plazmuar me kritere estetike, përmes një pasurie gjuhësore të jashtëzakonshme dhe stili magjepsës, ku ndjehej bukuria dhe forca e fjalës shqipe, muzika e saj burimore. Falë këtyre vlerave mjeshtri kish ndërtuar një botë të tërë, me personazhe dhe situata nga më të natyrshmet e nga më të jashtëzakonshmet, kryesisht me kafshë  e shpendë, që flasin e veprojnë si njerëz. Një transplantim i botës njerëzore në botën e tyre. Thua ishte kjo metafora e Kutelit, që, në kushtet në të cilat ndodhej, të komunikonte me kohën e tij dhe të përcillte mesazhet e veta? Fakti është se libri i drejtohej “këndonjësve” në përgjithësi dhe jo vetëm fëmijëve.

Botimi i “Xinxifillos” u ndje më shumë se vepra e parë dhe pati një pritje më të gjerë. Shkroi madje dhe shtypi, sado shkarazi. Ç’është e vërteta, Mitrushi mori zemër e iu zgjua “malli i stampës”. Sado në periferi, ai ishte paraqitur me një vepër tjetër si shkrimtar, që do të thoshte se qe kthyer në identitetin e tij të vërtetë. Në botën e mugët të Mitrushit krijues kish hyrë një rreze drite. Në këtë mes, më shumë sesa kënaqësia e botimit të veprës, më e rëndësishme ishte rigjetja e vetvetes në fushën e krijimtarisë, një fushë, ndonëse dytësore, pa telashe e pa rreziqe, larg tensioneve dhe presioneve të ditës. Ku kish gjë më të mirë se të jetoje në botën e përrallave!

   Botimi i librit të dytë i dha zemër. Filloi të mendojë për një vepër tjetër, më të gjerë e më pretenduese, gjithnjë nga e njëjta sferë. Më kujtohet kur një ditë më tregoi projektin e një libri, të cilin po përgatitej ta shkruante. Mbaj mend që më tha se folklori kish qenë tërë jetën ushqimi i tij shpirtëror dhe se, kur studionte në Rumani, kish ndjekur dhe një kurs shkencor për mbledhjen dhe studimin e folklorit. Madje shtoi se fryt i kësaj përgatitjeje shkencore dhe i pasionit të madh që kish për letërsinë gojore kish qenë dhe botimi i librit “Këngë e britma nga qyteti i djegur” si dhe mbledhja e 80 e ca përrallave, të mbetura në dorëshkrim. Nga ana tjetër, unë e dija, por ai s’ma përmendi asnjëherë se, më 1946, kur u hap Instituti Pedagogjik, e para shkollë e lartë në Shqipëri, drejtori i tij, Dhimitër Shuteriqi, e kish ngarkuar të jepte lëndën e folklorit, por e kishin arrestuar tamam në kohën kur përgatiste leksionet e para. Që atëherë kishte rrjedhur shumë ujë. Ndoshta nuk i kish shkuar ndërmend se një ditë do t’i kthehej rishtazi folklorit, siç po i kthehej tani, jo për ta mbledhur e studiuar, por si të vetmen alternativë të punës së tij krijuese, e pra, për ta ritreguar nga pozita e shkrimtarit. Pas provës së suksesshme të “Xinxifillos”, kësaj here ai nuk do t’i drejtohej përrallave të vendlindjes, por disa prej krijimeve madhore të epikës legjendare, të lindura në malësitë e veriut dhe mjediset arbëreshe. Mori përsipër t’u ritregojë brezave të rinj për legjendën e Rozafës dhe besën e Kostandinit, për heronjtë mitikë, si Halil Garria dhe Gjergj Elez Alia, për vajet e Ajkunës dhe mrekullitë e zanave, por dhe legjenda më të reja, si ato për Skënderbeun, Pjetër Shinin apo Dedë Skurën. Ishin këto balada e rapsodi në vargje, të cilave ai iu qas me ndjeshmërinë dhe synimet e krijuesit dhe i shndërroi ato në tregime. Një punë kjo jo e lehtë, që lëndën poetike ta kthente në prozë, që me majanë poetike të poezisë epike të rikrijonte një vepër të mirëfilltë estetike. Të arrinte, siç e arriti, në fakt, që, nga figurat e ngjarjet legjendare, të përftonte personazhe e situata, që t’u flisnin kohëve të reja, duke përcjellë mesazhe atdhetarie, humane dhe edukative. Në këtë punë të vështirë mjeshtrit nuk do t’i ndahej meraku, që legjendat në vargje të transplantuara në truallin e poezisë, të humbisnin sa më pak nga bukuria dhe freskia e origjinalit. Ai ishte i ndërgjegjshëm se ato do të humbisnin ngjyrat dhe endjen magjepsëse të poezisë, duke mbetur skeleti dhe zhvillimi i ngjarjeve. “Sepse të përpiqesh ta kthesh këngën në tregim është pothuaj e njëjta gjë sikur të përpiqesh ta futësh qiellin e kaltër në një kuvli të errët apo ta ngjeshësh tërë pranverën brenda në trastë”. Megjithatë, edhe pse ndodhte kjo firo, Kuteli do t’ia dilte mbanë kësaj detyre fisnike, me bindjen se vepra e tij “do ta nxisë pak brezin e ri, që të shuajë etjen e njohjes së drejtpërdrejtë nga burimi i artit popullor”.

Kish lindur kështu libri i mrekullueshëm “Tregime të moçme shqiptare”, sprova e parë e këtij lloji në letërsinë tonë, që njohu një pritje jo të zakontë, aq sa më pas u fut dhe në shkolla si lexim jashtë klase. Ishte vërtetë një ngjarje në jetën e tij krijuese dhe kjo sikur e bëri të çelet pak më shumë, të rifitojë disi besimin në vetvete. I qe afruar tërësisht rrëfimit, paçka se kish punuar me një lëndë të huazuar. Po a thua do t’i kthehej prozës së tij tregimtare? Askush nuk mund të jepte një përgjigje të saktë, bile as ai vetë.

Megjithëse më pas unë u largova nga Shtëpia Botuese “Naim Frashëri”, prapë do ta ruanim miqësinë. Kështu, një ditë, kur u takuam, më tregoi se nga rrëfimet e dikurshme të librave të Paraçlirimit, kish zgjedhur disa prej tyre, që i dukeshin se i qëndronin kohës dhe po i ripunonte. I thashë të mos vinte shumë dorë, se ishin pjellë e një kohe që s’përsëritej. “Sigurisht, – reagoi ai menjëherë, – vetëm vende-vende do t’i prek stilistikisht, do të shqipëroj ndonjë toponim, ndonjë prapashtesë sllave, si xha Brahua i Shkumbanicës, do ta bëj të Shkumbanores. ” Kuptova se, në këtë gjë që po bënte, po guxonte dhe kjo s’ishte pak për të. Sinqerisht u gëzova. Ah, sikur Mitrushi t’i kthehej rishtazi letërsisë së tij, profilit të tij të papërsëritshëm! Por thellë vetes sepse kisha një lloj skepticizmi apo parandjenje jo fort të këndshme.

Kaluan ca kohë, kur, një pasdreke, shkova në shtëpi te miku im Sterjo Spasse dhe e gjeta të mërzitur. “Ç’ke kështu? – e pyeta i shqetësuar. “Kisha Mitrushin këtu, – m’u përgjigj. – Tani sapo iku. Ishte pik’ e vrerë”.

Dhe më tregoi se ç’kish ndodhur. Kish ardhur, si zakonisht, por kësaj here, sapo kish hyrë në sallon, pa e përshëndetur e pa u shpjeguar, i kish hedhur te këmbët dosjen e një dorëshkrimi, fletët e së cilës qenë shpërndarë gjithandej.

“Mbeta, – më tregoi Sterjo. – Dridhej i tëri dhe, tek e shikoja të ndezur flakë, kisha frikë se mos pësonte gjë nga zemra dhe mora ta qetësoja duke e ulur në kolltuk. Vetëm si e mori veten, zuri të shpjegohej, me një nervozizëm e revoltë që s’kish të ndalur.

Kish ardhur drejt e nga Shtëpia Botuese, ku kish marrë përgjigjen për vëllimin me rrëfime të ripunuara, që i kish paraqitur për botim. Shefi i redaksisë, pasi i kish shqyrtuar, ia kish kthyer me vërejtje. “Duhen përpunuar më thellë”, i kish thënë, që do të thoshte se, rrëfimet e shkruara në kohë të kaluara, t’i përshtateshin  kohës së re!

Më erdhi vërtetë shumë keq nga kjo që kish ndodhur. Ishte një padrejtësi e fyerje që i bëhej, për më tepër në një kohë, kur ai sapo e kish marrë veten dhe po guxonte të “rihynte” në letërsi. Me këto mendime shkova pas disa ditëve dhe e takova shefin e redaksisë, të cilin e kisha pasur koleg, po që e dija se nuk ishte për atë punë. Frikacak dhe dogmatik, më shumë se letërsia i dhimbej vetja. Pasi debatuam, ai më pyeti: “Ti do t’i botoje?” “Po, – iu përgjigja, duke u përpjekur të sjell argumente që nga tematika sociale, fryma popullore, notat antifeudale e deri te stili dhe pasuria gjuhësore. “E, po, unë nuk i botoj, – ma ktheu, – se kam fëmijë”.

Ishte e kotë të arsyetoje më tej, kur e dija mirë se ai, pas çdo vepre me vlera, dyshonte për rreziqe të pritshme e aq më shumë për një autor problematik si Mitrushi, që “i kish shkrepur të nxirrte nga sirtarët rrëfimet e vjetra! “Jo, – tha ai gjithë triumf, – nuk e ha baba atë koqe ullini”.

Një histori e hidhur, që, sa herë do ta kujtoja, do të më lëndonte. E merrja me mend se drama e Kutelit në këtë rast kish arritur kulmin. Po ç’mund të bëja unë kur  s’kisha gjë në dorë! Dhe kështu, kur u takuam, as unë, as ai nuk e hapëm atë muhabet. Mitrushi, i mësuar tanimë me padrejtësitë, nuk desh ta tregonte veten dhe kësaj here. Ishte tepër dinjitoz, madje sedërli. Nuk di të kish trokitur ndonjëherë në Lidhjen e Shkrimtarëve. Ata ia njhnin vlerat dhe, ndonëse flitej nën zë për të, askush nuk mori guximin t’i zgjaste dorën, siç ishte vepruar kohë të shkuara me miqtë e tij S. Spasse, N. Bulka, V. Kokona e ndonjë tjetër. Vetë Mitrushi kish një rreth të ngushtë intelektual: të deklasuar apo ish-të burgosur, nga të cilët do të përmendja shkrimtarin M. Gërblleshi, botuesin Ismail Mal’Osmani, prof. S. Papakriston, helenist, përkthyes i letërsisë antike greke, një plak i urtë, që qëndronte në hije. Me kolegët e Shtëpisë Botuese mbante kryesisht lidhje pune, ndërsa me Lasgushin nuk kish më miqësinë e parë. I vetmi vend, ku shkonte me qejf, ishte shtëpia e S. Spasses, e kthyer në një si lloj klubi të vogël, ku mblidheshin herë pas here miq të brezit të tij, jo vetëm Nonda, po dhe E. Çabej, M. Domi, N. Hakiu, M. Gërblleshi, I. Mal’Osmani, Z. Cikuli e ndonjë tjetër. Këtë shoqëri herë pas here e bënte më të këndshme Merushja ose Rusha, e shoqja e M. Gërblleshit, një grua e bukur dhe e zgjuar, po dhe etnografja erudite Andromaqi Gjergji. Edhe unë shumë herë kisha pasur rastin të gjendesha në këtë shoqëri intelektuale, që ndryshonte disi nga ato jashtë saj dhe ruaj kujtime të bukura. Më kanë mbetur në mend sytë e Mitrushit, që në këtë mjedis merrnin një shkëlqim gazmor dhe ai ndjehej i çlirët.

Vështirë të thuash për praninë e Mitrushit në mjediset publike të Tiranës së viteve 50-60. Qendra më e rrahur nga intelektualët e asaj kohe ishte Klubi i Shkrimtarëve, në krah të Teatrit Popullor. Atë e frekuentonin dhe shkrimtarë të brezit të vjetër, si Lasgushi, M.S. Gurra, A. Asllani etj., po rrallë ma kish zënë syri Mitrushin. Kjo tërheqje vinte, me sa duket, nga që ai s’e gjente veten aty, po dhe nga fakti se ai, siç më thosh, s’i kish pasur qejf klubet e kafenetë. Ishte njeri i kabinetit, sidomos pas halleve që e kishin zënë, që duhej të punonte me kohë e pa kohë për të mbajtur familjen e për të rritur katër fëmijët. E pra, kuptimin e jetës e gjente në tavolinën e punës, përmes betejave të përditshme e të përnatshme, që zhvillonte me fjalën, duke mbajtur “mbi kokë, siç thoshte, mallkimin e madh të paqetësisë”. Drama e tij e mundimshme mbetej gjithnjë mungesa e kohës për t’u marrë me krijimtari. Në vend të saj, atij i duhej detyrimisht të merrej me përkthime, një punë padyshim me shumë vlerë dhe tepër e dobishme për kulturën shqiptare, e dëshmuar kjo nga gjerdani i veprave që kish shqipëruar. Veç ai e vuante faktin që kriteret zyrtare të përzgjedhjes, dhe veçanërisht norma gati skllavëruese, e kishin kthyer punën e përkthimit në punë me mëditje. Duke qenë për vite me radhë shef i redaksisë së letërsisë së huaj, unë do të isha dëshmitar i ankesave të vazhdueshme të përkthyesve, veçanërisht të Mitrushit, që, në varësi me vështirësitë e teksteve, kërkonte uljen e normës. Veç ta shikoje se sa i shqetësuar dhe i vendosur tregohej, kur vinte e paraqiste argumentet. Ishte fjala për disa nga kryeveprat e mjeshtërve të mëdhenj të letërsisë botërore, për Gogolin apo Turgenievin, për Eluarin apo Nerudën, fryma dhe stili i të cilëve duhej të gjente ekuivalencën në gjuhën shqipe. Dhe kjo për përkthyesin ishte një punë tepër e rëndë. E, pra, me një detyrë të tillë fisnike, por tepër të vështirë do të përballej Mitrushi, e cila i thithte gjithë energjitë shpirtërore, krijuese, intelektuale dhe fizike. Dhe sikur të mos mjaftonte kjo, për të siguruar të ardhura të tjera që të mbante familjen, ai do të përkthente nga rusishtja materiale të rëndomta për përdorim të brendshëm mbi përvojën sovjetike, që porosisnin dikasteret. Një punë e tillë bëhej në kurriz të përkthimeve artistike, të kohës së lirë e mbi të gjitha të shëndetit. Por, megjithatë, edhe në këto kushte, brenda Mitrushit rrinte zgjuar shkrimtari, vetja e tij e vërtetë, që, sa e gëzonte se nuk kish vdekur, aq dhe e bënte të vuante që nuk e realizonte dot për mungesë hapësirash. Idetë e projekteve që i vlonin në kokë ngjanin si paradokse, po të kishe parasysh gjendjen e tij reale. Aq më tepër, kur nuk vonoi dhe ai një ditë u gjend përpara problemeve serioze të shëndetit. Filluan njëra pas tjetrës tensioni, bllokimi i frymëmarrjes, dhimbjet e spondilitit, pagjumësia kronike. Kura e mjekime, shtrime në spital. Edhe në mbledhjet e redaksisë, ai tani pinte ilaçe. I nxirrte nga një shishe e vogël. “E sheh tapën e kësaj shisheje? – më tha një ditë si me shaka. – Nga kjo varet jeta ime. Në qoftë se nuk e heq dot në çast tapën dhe nuk më shkon mendja ta thyej shishen, ika nga kjo botë”. I duhej, pra, të pinte herë pas here trinitrinë për të qetësuar shqetësimet e zemrës.

 

May 14, 2017 11:33
Komento

2 Komente

  1. arbereshi May 14, 13:29

    Te mrekullushem te gjithe emrat qe permenden ne kete shkrim, te faleminderit prof Jorgaqi

    Reply to this comment
  2. kRIST May 15, 00:54

    Te gjitha cilesite pozitive,ishin te ai njeri i mire,por vetem fatin.e kishte kunder.E kam takuar kur punonte ne ministrine e aresimit (viti,nuk me kujtohet).Pak metro sa futeshe tek rruga “Fortuzi”shikoj vjehrrin tim me nje burre duke biseduar.Afrohem dhe me prezanton nje kusheri.Ky eshte Dhimiter Pasko,po perpiqet qe dokumentat e Petraqit,te vijne ne Tirane,por-nderhyri Dhimitri nuk e di se sa do bejme.Petraqi,kunati,prej kohesh punonte ne Q>Stalin (Kucova sot).Pamja dhe fjalet qe tha,e tregonin,zotni burre,duke bashkuar edhe me cfare kisha lexuar ,prej shkrimeve te tija,po e shikoja me admirim.Sa i thjeshte ai njeri,po perpiqej te ndihmonte dike,ky shkrimtar e poet i madh,ky ekonomist i shkelqyer,nje ish drejtor i bankes kombetare,ne ate kohe,nje nepunes i thjeshte ne ministri.Pergezoj zotin Jorgaqi,per shkrimin e mesiperm.

    Reply to this comment
Shiko komentet

Komento

Your e-mail address will not be published.
Required fields are marked*