Dy nipërit e Ali Pashë Tepelenës në penelin e Luis Dupre

January 14, 2020 13:55

Dy nipërit e Ali Pashë Tepelenës në penelin e Luis Dupre

Dr. Dorian Koçi

 Epoka e Pashallëku të Janinës është epoka më mirë e dokumentuar në historinë e afërme të shqiptarëve. Ky dokumentacion nuk është vetëm arkivor por e gjejmë edhe në burime dytësore( kujtime, libra udhëtimesh)  por edhe në art( tablo , poema e muzikë). Në këtë drejtim përveçse interesit për administrimin politiko-ushtarak dhe  ekonomisë të Pashallëkut një rëndësi të veçantë paraqiste dhe gjeografia, ndërtimet, dhe imazhi i vetë Vezirit dhe familjes së tij.

Jeta personale dhe e pasardhësve të Ali Pashë Tepelenës pati një interesim të madh që në momentet kur Ali Pashë Tepelena sundonte në territorin e tij të gjerë të pashallëkut të vet. Interesimi i udhëtarëve të huaj, diplomatëve dhe piktorëve gjendet në shumë udhëpërshkrime e tablo të kohës. Për udhëtarët e diplomatët e huaj vizita në Pashallëkun e Janinës ishte një kontakt me Lindjen ndaj diskursi që zotëron në tekste është një diskurs orientalist dhe penelat në tablo janë penelata reflektive të konstrasteve të thella që reflektojnë dallimet midis Lindjese Perëndimit. Nga ana tjetër edhe Ali pasha Tepelena e kuptonte këtë interesim të madh të udhëtarëve e diplomatëve europianë  ndaj u përpoq që ta shfrytëzonte sa më mirë në interes të rritjes së imazhit të vet në Europë. Disa herë ai pozoi për tu pikturuar dhe lejoi që sarajet e tij të riprodhoheshin në gravura.  Imazhi orientalist i Aliut gërshetohet me imazhin që Aliu jepte për vetveten. Me kalimin e kohës, Aliu e njohu thellësisht këtë vizion orinetalist të personazhit të tij dhe e shfrytëzoi me mjeshtëri për qëllimet e tij.[1] (Katherine E.Flemming. Bonaparti mysliman:Diplomacia dhe orientalizmi në Greqinë e Ali Pashës. Dituria:2003, Tiranë, fq 163)Janë të shumta tabotë dhe përshkrimet e këtyre momenteve por mes tyre një përshkrim dhe një tablo e Luis Dupre, piktorit francez tërheq vëmendjen sepse është një tablo dokument i paraqitjes fizike të e dy nipërve të Ali Pashë Tepelenës. Përshkrimi dhe tabloja janë botuar në librin Voyage à Athènes et à Constantinople, -Udhëtim në Athinë dhe në Kostandinopojë(1825) ku një pjesë të rëndësishme zë dhe udhëtimi i Dupre në Janinë e Butrint. Ashtu si dhe udhëtarët e tjerë ai ishte frymëzuar nga udhëtimet e Bajronit dhe Pouqeville dhe përkrimet e tyre  për Lindjen e Afërt dhe  Ballkanin. Tabloja paraqet dy nipërit e Ali Pashës, Mehmet dhe Ismail Beun, djemtë e Veli Pashës që në fakt ishin dhe të vetmit që mbijetuan pas ekzekutimeve mizore të anëtarëve të tjerë të familjes. Tabloja paraqet dy të rinj të veshur me një turban në kokë sipas stilit otoman , me rroba  popullore shqiptare, ku shquan fustanella, silahu , armët e lara me flori  dhe me peliçe të hedhur mbi supe. Pelicja tregon statusin e tyre aristokratik pasi ishte një dhuratë e shtrenjtë që zakonisht bëhej nga Sulltani drejt pashallarëve të tij. Vështrimi i tyre është i përqendruar dhe në përgjithësi të japin përshtypjen e dy djemve adoleshentë të pafajshëm dhe të kulturuar. Por a është i njëjtë imazhi që përcjellë tabloja me përshtypjen e drejtë për së drejtë të autorit?

Në librin e vet Dypre e përshkruan  takimin e parë me një nga nipërit, Ismail Beun në Butrint si një takim me një princ arrogant e mburravec.

…Pritej gjithashtu që bashkë me të, hipur në anijen angleze të vinte edhe Ismail Beu, nipi i Aliut. Fregara ishte zbukuruar plot flamuj që valëviteshin. Marinarët ishin ngjitur lart, mbi direkun e mesit të anijes dhe në kuvertë, duke tundur kapelet e tyre dhe duke përshëndetur mikun e ri plot xheste e zëra. Në të vërtetë ky spektakël kishte në dukje diçka impozante. Por a mund të ishte kënaqësi shpirtërore kur mendoje se kujt i bëheshin gjithë këto nderime. Krahas kujtimit të lavdisë së antikitetit grek, fuqia e parë detare e botës dhe një nga pararojat e qytetërimit, manifestonte respekt e miqësi për familjen e një prijësi dikur bandit, që çudia e fatit, pasuria dhe nënshtrimi i grekëve e kishin sjellë në fronin e dikurshëm të Piros. Për shumë kohë, festat, ballot, banketet reciproke të dhëna nga Ali Pashai dhe Komisari Britanik mbushnin plot qejfe jetën e këtyre dy personazheve të rëndësishëm, të cilët ishin jashtë kontrollit të qeverive të tyre. Midis këtyre festimeve, ata folën fshehurazi e në mënyrë të turpshme për dhënien e Pargës, duke bërë pazar me rrënojat e asaj strehe të fundit të lirisë greke që po jepte shpirt.

Ismail Beu edhe pse po mbushte 12 vjeç, duke iu bashkuar tashmë botës hijerëndë turke me vlerësimin e lartë që i bënte vetes, çka karakterizon muslimanin, nuk i hidhte as vështrimin më të vogël shikimeve tona. Ai u tregua shumë indifferent gjatë gjithë demostrimit festiv dhe përgatitjes së festës. Kur dikush i tha se një pritje e tillë te ne i bëhej veçse një personaliteti mbretëror, vetëm atëhere ky princ, që një ditë shpresonte të bëhej pasha, dënjoi të shfaqë një buzëqeshje në buzët e tij, duke falënderuar me xhestin dinjitoz të një sulltani. Meqenëse e kishin hipur mbi një stol që të shikonte më mirë fregatën, ai bëri shenjë ti afrohej një i moshuar që më thanë se ishte mbajtësi i vulës së pashait. Ngadalë ai mbështeti bërrylin tek ky fisnik i madh, fytyra e të cilit u mbulua nga tymi që ngrihej prej pipës së beut të ri. Si një spektator i thjeshtë i kësaj skene s’dija çfarë të admiroja më shumë, lehtësinë me të cilën krenaria angleze shfaqej në këtë lloj komedie apo fytyrën hijerëndë të një fëmije që gjithë ky pushtet e shkëlqim nuk mundën ta shqetësonin as edhe  një çast. Figura e palëvizur e një ministri që i shërbente Princit si një vend për të mbështetur pipën e tij të gjatë, ishte padyshim diçka tepër kureshtare edhe pse ndoshta kjo hynte në zakonet e këtij kombi ku çdo gjë që nuk është sovrane, është skllave.

Nipi i Ali Pashës u shoqërua me të njëjtin ceremonial gjer poshtë shkallares së fregatës. Pastaj hipi sërsh në barkë dhe mori drejtimin e Butrintit, ku ne nuk vonuam ta ndjekim nga pas. Butrinti apo Buthrotum i lashtë, kryeqyteti i dikurshëm i Kaonisë, të ofron veç rrënoja që asnjëherë nuk janë bërë të njohura, si në kohërat e lumtura të Greqisë. Por padyshim, një ditë, nën një regjim më pak barbar, do të shohim se ato do të zbulohen me sukses dhe thesaret arkeologjike do të dalin nga ajo errësirë që i mbulon prej shekujsh…[2] (Louis Dupre, Udhëtim në Athinë dhe në Kostandinopojë, Bota Shqiptare, Tiranë 2019, faqe 52-55)

Mirëpo duket se jo të gjithë udhëtarët e huaj kanë qenë të një mendjeje për përshkrimin e karakterit të nipërve të Ali pashë Tepelenës. Udhëtarët britanikë Lord Byron dhe Hobhouse i takuan njërin prej tyre, djalin e Myftar Pashës në 1809 në galeritë e Pallatit të Janinës. Ja si e përshkruan J.K.Hobhause-i, në letrën e tij të gjashtë vizitat që i kënaqnin dhe zbavitnin udhëtimin.Ditën e dytë të qendrimit në Janinë, i bënë një vizitë fëmijës se vogël dhjetëvjeçar, djalit të madh të Aliut, Myftar Pashës. I sollën kafenë dhe sherbetin dhe i shprehën dëshirën që të vizitonte edhe pallatin, ku ai rrinte. Beu i vogël do t u tregonte gjithçka, duke filluar që nga dhomat , ku hynte i pari dhe dilte i fundit, gjë që përbënte pjesë të edukatës së tij për mikpritësit… Beu i vogël ishte tepër i gëzuar që na rrëfenet pallatin e babait të tij. Ajo që binte në sy ishte se kudo i bënin temena…Kur na tregoi orën e vet dhe nja dy a tri zbukurime të tjera, unë i zgjata dorën që të prekja një kutizë të vogël argjendi në formë zemre, që kish varur në qafë. Ai bëri Jo! Mendova se ishte ndonjë hajmali, ose ndonjë send magjie. Kujdestari nxitoi të mërmëriste ca fjalë religjioze si shenjë edukate për nxënësin e vet. Beu fliste shqip dhe greqisht dhe tani po mësonte të lexonte turqisht dhe arabisht. Morëm leje dhe djaloshi ishte i kënaqur nga ky ceremonial, që u bë kur hymë ndër dhoma…[3]

Në të dy përshkrimet e nipërve të Ali Pashë Tepelenës identifikohen lehtë toni orientalist dhe paragjykimi ndaj kulturës së Tjetrit. Tokat e Aliuti tërhiqnin udhëtarët evropianë jo thjesht se ishin territoret osmane më të afërta. Aty gjendeshin disa nga qendrat klasike greke më të njohura për letrat europiane dhe imagjinatën filozofike. Në rajonin e qeverisur nga Aliu ndodheshin qendrat e famshme të periudhës klasike, si Orakulli i Dodonës dhe Mali Olimp. Vizitorëve të shumtë Janina u interesonte jo dhe aq si kryeqyteti i Aliut , por, çka ishte më e rëndësishme , si qyteti më i begatë i bërthamës së territoreve të Greqisë klasike.Ali, pra shikohej më shumë në kontekstin  e Epirit klasik sesa në atë të Perandorisë Osmane[4] Për Luis Dupre , Butrinti paraqet pikërisht një interes të tillë ndaj kulturës klasike greke duke harruar p.sh që atë që ai e quante si një regjim barbar jo shumë kohë më parë kishte ndihmuar në gjetjen e rrënojave të Nikopolisit të lashtë pranë Prevezës. Në këtë kontekst Dupre e konsideron Ali Pashën si  një uzurpues të fronit të Pirros dhe jo si një përfaqësues i elitës shqiptare drejtuese  të Epirit që kish që nga shekulli i XIV që e kishte gjetur veten në krye të piramidës së pushtetit.

Gjithësesi dokumentimi dhe portretizimi i dy nipërve të Ali Pashë Tepelenës është një tablo historike e rëndësisë së veçantë pasi në kulturën tonë ka mungesa të portreteve të figurave historike edhe më të vonshme. Kjo tablo ndihmon për të plotësuar historinë e rajonit pasi figura e Ali Pashë Tepelenës nuk përfaqëson vetëm figurën e një princi lokal shqiptar por ajo shihet si njw figurë-mozaik i një tërësie çështjesh sociale, kulturore dhe diplomatike që karakterizuan marrëdhëniet e Francës, Britanisë së Madhe, Rusisë, Perandorisë Otomane e Shqipërisë e Greqisë që po rilindnin në fillimin e shekullit të XIX.

 

Bibliografi:

  • Katherine E.Flemming. Bonaparti mysliman:Diplomacia dhe orientalizmi në Greqinë e Ali Pashës. Dituria:2003
  • John C. Hobhouse. Letra nga Shqipëria. Tiranë : Toena, 2001.
  • Louis Dupre, Udhëtim në Athinë dhe në Kostandinopojë, Bota Shqiptare, Tiranë 2019

[1] Katherine E.Flemming. Bonaparti mysliman:Diplomacia dhe orientalizmi në Greqinë e Ali Pashës. Dituria:2003, Tiranë, fq 163

[2] Louis Dupre, Udhëtim në Athinë dhe në Kostandinopojë, Bota Shqiptare, Tiranë 2019, faqe 52-55.

[3] John C. Hobhouse. Letra nga Shqipëria. Tiranë : Toena, 2001. Letra e gjashtë.

[4] Katherine E.Flemming. Bonaparti mysliman:Diplomacia dhe oruientalizmi në Greqinë e Ali Pashës. Dituria:2003, Tiranë, fq 203

January 14, 2020 13:55
Komento

3 Komente

  1. Dr. Neki Dredha January 16, 11:40

    Artkulli eshte kuptimplot, po autori lajthit, kur Janinen, orakullin e Dodone, Prevezen e shume gjra te tjra pellazgo-iliro-arberore i vesh me petkun e Greqise klasike, ku fut edhe Piron e madherishen. Kete e thone vetem falcifikatoret e historis se ndritshme te iliro-arberoreve. Pra,te shqiperise. Duhet kethyer steka nga rrjedha e drejt e historise. Mjafte ia mbajtet ison mashtueseve te ashtuquatur greke. Thesalia dhe thesprotia kane qene truall iliro-arberor. Keshtu duhet te trajtohet nga cilido historian ose shrimtar i ndershem. Te verteten sot po e ndritojne shume monografi dhe studime historike me vlere te padiskutueshme.

    Reply to this comment
  2. ELIOT January 17, 18:46

    vetem ne shqiperi flasin akoma per saranden dhermiun janinen si toka greke ;; ja fusin kot disa qe e mbajne veten per te ditur ;;vetem monsieur mema historiani me i madh qarteson realitetin e llirinaneve arbereshve shqiptareve ;;; merci

    Reply to this comment
Shiko komentet

Komento

Your e-mail address will not be published.
Required fields are marked*