“Gjon Pali dhe e bija”e Kolë Macës, një “Pieta” shqiptare

January 9, 2019 14:58

“Gjon Pali dhe e bija”e Kolë Macës, një “Pieta” shqiptare

Për foton e Macës ndonëse është realizur më tepër se njëshekull më herët, u shkrua së pari në shkurt 2017, por emri i autorit të saj është publikuar fillimisht në vitin 2009 (Qerim Vrioni –150 vjet fotografi shqiptare-Tiranë, 2009, f.35-36). Mjetet e plogta të komunikimit të gjysmës së parë të shekullit XX,  kanë ndikuar, që fotoja e Macës të mos bëhej shumë e njohur për publikun. Sidoqoftë nuk është vetëm  cilësia  e tyre, por edhe vëmendja disi e mangët e kulturës shqiptare ndaj fotografisë në përgjithësi dhe krijimtarisë së Macës në veçanti.

Një tjetër natyrë ka fotoja e pasvdekjes e peshkopit të Pogradecit, At Stas Amvrozi në vitet ’30 të shekullit të kaluar. Autorisajështëfotografiinjohuriqytetit, MistoCici (1902-1981).  Ai, e paraqetklerikun e lartë, tëveshur me petkunfetar, jo tështrirënështratin e vdekjes, siçjanërëndomëkëtofoto, portëulurnëfronin ceremonial e me shkopinnëdorë, thua se ështëfotografurnënjëçastrutinëdhe padashur e, përnjëgrimë, kambyllursytë. Ndoshtanderimidhedashuriapërnjeriun e perëndisëikanështyrënjerëzit e afërmëdheatatëkishëst’iakërkoninkëtëfotografim. Sipasritittëvjetërortodoks, thuhet se peshkopëtvarroseshin me gjithëfroninepiskopalnëtokë, bash siçduketnëfoton e Cicit.

Kapasurmjaftfototëbëraedhemidis kohëssëhumbjessëvetdijesdhefrymëssëmbrame, (koma, nëgjuhënmjeksore, agoninëtëfolmenpopullore) siçështëndoshtaedhekjofoto e Macës, prakurnjeriundodhet midis jetësdhemosjetës (duke përdorurnjëneologjizmëtëKadares), gjithnjësipasshënimevetërëndomtaposhtëfotostonë.  Mëndryshe, “GjonPalidhe e bija”, mundtëquhetedhefoto e vdekjes, sepsenjeriunëtëështë duke u shuar (nëmosështëshuar). Kur themikështu, siç u cekedhemësipër, kihenparasyshposhtëshënimet e fotosnëbotimet e para tësaj, tëvitit 1913, sëparinëgazetë, mandejedhelibër, sidomosnëItali, poredheshumëvitemëvonë, më 2006 dhemë 2010.

Kthehemi te fotoja “Vdekja e ushtarit republikan” të Capa-s dhe e krahasojmë me të Macës. Të dy, personazhet e fotove, Gjon Pali dhe Federico Borrel Garcia (ushtari republikan i Capa-s) janë fotografuar në fazën, ta quajmë  jetë-vdekje, sepse tek të dy, as e para ka mbaruar plotësisht, dhe as tjetra nuk e ka zotëruar tërësisht prenë e saj. Veçse ka një ndryshim të vogël, spanjolli po vdes bash në fushën e betejës, ndërsa edhe shqiptari, gjithashtu, nga armët në përpjekje, por po shuhet në shtëpi,  dhe pranë familjarëve të tij.

Ndoshta nuk përbën ndonjë befasi që të dyja fotot e sipër cituara, e Macës dhe e Capa-s, (në renditje kohore) mbeten, sipas mendimit të studiuesve, dy fotografitë më të mira të krijuara prej tyre. Fotoja e Capa-s mbahet sipas revistës së njohur gjermane “”Stern”, si “një simbol i Luftës së Spanjës dhe më vonë imazhi kryesor i lëvizjes kundra luftës” (Hans-Michael Koetzle—50Photo IconsThe Story Behind the Pictures—Taschen, 2017, f.138). Ndërkohë, nga sa është krehur krijimtaria fotografike e Kolë Macës dhe fotot e të tjerëve për dimrin e rëndë 1912-1913, mund të thuhet me bindje se “Gjon Pali dhe e bija” mbetet fotografia më e arritur e tij. Ajo, gjithashtu mund të emërtohet edhe si “një simbol i Rrethimit të Shkodrës, 1912-13” (duke i besuar plotësisht poshtëshënimit të gazetës italiane ku u botua së pari), madje edhe me shumë kumte, ndër to me peshë të madhe, ai i mbrojtjes së jetës së njeriut.

Ajo mund të thuhet se mitizon dashurinë e madhe të vajzës për të atin që po largohet nga kjo botë. Madje, ajo, mendojmë edhe se çmitizon vdekjen. Vajza e sheh si diçka të natyrshme vdekjen e prindit (vdekje e rradhës), veçse jo kaq shpejt dhe jo në këtë mënyrë.

Forcës shprehëse të fotos “GjonPali dhe e bija” e mjeshtrit Kolë Maca, vështirë t’ia kalojë edhe ndonje vepër tjetër e krijuar më herët në artet pamore shqiptare. Përveç kësaj, ka shumë pak të ngjarë të ketë pasur krijim artistik me këtë temë, më të vjetër se sa kjo shkrepje e rrallë e Macës, përveç ndonjë foto funerale rutinë, e cila mbetet vetëm në lëmin dokumentar të ngjarjes.

January 9, 2019 14:58
Komento

1 Koment

  1. Jimi January 9, 18:08

    Po ka bir kurve qe e deshifron kete artikull sic eshte shkruar!? Po kini sy ne balle te shikoni kur beni gati per shtyp gazeten? Mire redaktor letrar e gramatikor nuk kini, po redaktor vizual, nuk kini!?

    Reply to this comment
Shiko komentet

Komento

Your e-mail address will not be published.
Required fields are marked*