Zanafilla e Ditës së Verës, pse ëmbëlsira quhet ballokume?

March 14, 2019 12:03

Zanafilla e Ditës së Verës, pse ëmbëlsira quhet ballokume?

Sot është 14 marsi e njohur ndryshe si Dita e Verës. Që në kohët antike, tempulli i 14 Marsit, festa e Ditës së Verës, ka qenë në qytetin e Elbasanit.

E quajtur ndryshe si dita e largimit të dimrit, kjo festë ka krijuar tashmë traditën e saj jo vetëm tek banorët e qytetit të Elbasanit, por edhe në qytete të tjera të vendit, veçanërisht në Tiranë.

Zanafillën, “Dita e Verës” e ka në faltoren Zana e Çermenikës, e ndërtuar në rrethinat e qytetit të Elbasanit, e cila ishte perëndesha e gjuetisë, pyjeve dhe e të gjithë natyrës. Sipas gojëdhënës, kjo zanë dilte nga faltorja e vet ditën e 14 marsit. E trashëguar brez pas brezi, kjo festë popullore është një ditë, e cila sot identifikon edhe vetë qytetin e Elbasanit, i njohur në Shqipëri për tradita të veçanta kulturore. Por festa e verës, që kremtohet në qytetin e njohur ndryshe “qyteti në kërthizë të Shqipërisë”, nuk është vetëm për elbasanasit. Shumë miq vijnë nga të gjitha zonat e vendit për të festuar ardhjen e verës, por edhe për të shijuar gatimet karakteristike të kësaj zone, si ballokumet dhe revaninë, të cilat në këtë ditë, sipas vendasve, “goditen” ndryshe nga herët e tjera, gjelin e detit, arrat apo palat e fikut, të cilat tradicionalisht iu dhurohen fëmijëve të vegjël, të cilët janë të parët që bëjnë vizita mbarësie nëpër shtëpitë e të afërmve dhe të fqinjëve.

Të parët tregojnë se një natë para Ditës së Verës, njerëzit mblidheshin më shpejt në shtëpitë e tyre, për të festuar së bashku me të afërmit epilogun e kësaj feste. Zgjimi bëhej në të gdhirë dhe të moshuarit, herët në mëngjes, hapnin derën e shtëpisë për bujari, merrnin shtamën për ta mbushur me ujë të freskët dhe sillnin në shtëpi një plis bari të gjelbëruar, ndërkohë që të rinjtë plehronin portokallet dhe ullinjtë. Dreka e kësaj dite ishte një rit plot humor dhe shijim për të gjithë elbasanasit, të cilët, zakonisht, e kalonin këtë drekë në natyrë, ku organizoheshin lojëra popullore. Në Elbasan festohet edhe nata e verës, nata para ardhjes së saj, me mish, raki, gjel deti, ballokume, ëmbëlsira. Në këtë ditë, elbasanllinjtë urojnë njëri-tjetrin për një jetë sa më të gjatë dhe të lumtur.

Ballokumet

Mendohet se emri i vërtetë është “Kulaçi i Verës”. Sanxhakbeu i Elbasanit, i cili pasi shijoi kulaçin e vogël të gatuar me miell misri, gjithë kënaqësi thirri: “është ba si llokume”.

Kësisoj, ballokume u bë emri “zyrtar” i kësaj ëmbëlsire tradicionale elbasanase. Emri ballokume është shumë i vonshëm. Mendohet se daton rreth fundit të shekullit të XVIII.

Dihet si do të rrihen, si do të shtrihen, si do të piqen. Me ç’gradacion, me ç’ritëm kohor. Të gjithë e dinë, për shembull, se ballokumet bëhen me miell misri. Por pak e dinë se një kg miell ballokumesh del (pas një cikli sitjesh) nga 7-8 kg miell misri. Edhe sheqeri ndryshon (është i imët), edhe gjalpi… Pra recetat për ballakumet nuk funksionojnë kudo. Unë kam vrojtuar, madje prej shumë vitesh, përgatitjen e ballokumeve të Elbasanit. Dhe mund të pohoj me bindje se edhe sikur gjithçka materiale të jetë njësoj (duke përfshirë edhe profesionalizmin e atij që i përgatit), përsëri ballokumet e Elbasanit ndryshojnë. Ato kanë gjithnjë diçka më shumë. Sepse Elbasani fut një “element” plus në recetën e ballokumeve. Kjo është dashuria. Ballokumet e Elbasanit kanë brenda shumë, shumë dashuri. Sikurse vetë Dita e Verës në Elbasan është një ditë e vërtetë dashurie. Dashuri për njeriun, për natyrën, për jetën. Le të përpiqemi që t’i afrohemi Elbasanit në dashurinë që jep ai në Ditën e Verës. Sado vështirë që është.

Pse kur themi Dita e Verës mendja na shkon tek Elbasani

Sepse gjatë shekujve Dita e Verës erdhi duke u zbehur. Aq sa diku ajo u harrua krejtësisht e nuk kremtohej më. Ndërsa në Elbasan ajo nuk u zbeh kurrë. Nëse Dita e Verës erdhi deri në ditët tona merita i takon kryesisht Elbasanit. Tani ajo është zyrtarisht një festë kombëtare. Por ndryshe është të festosh e ndryshe është të bësh një pushim zyrtar. Madje ndryshe është të festosh, ndryshe të ndjesh me të vërtetë. Elbasani, pra ende shumë ndryshe nga pjesa tjetër e Shqipërisë, është vendi ku Dita e Verës ndjehet dhe përjetohet në kuptimin më të plotë të fjalës.

Në ç’masë Dita e Verës është një festë e mirëfilltë (mbarë)shqiptare?

Të paktën në atë masë që ajo (referuar prof. Kristo Frashërit), ka qenë pjesë përbërëse e identitetit tonë etnik. Edhe nëse në disa vise ajo filloi të venitej, përsëri duhet të rigjallërohet dhe të kthehet në një festë mbarëshqiptare, mbasi është më tradicionale se të kremtet fetare. Dita e Verës, ashtu sikurse edhe Viti i Ri, është festë e të gjithë shqiptarëve, pa dallim krahine, ideje, bindjesh, përkatësish, apo besimi fetar.

Dita e Verës sipas Kristo Frashërit

Dita e Verës ka qenë e lidhur me ditën e parë të marsit. Në antikitet marsi ishte muaj i parë i vitit. Kjo sipas kalendarit Julian. Siç dihet, në Evropën Perëndimore, kalendari Julian u zbatua derisa në vend të tij u vendos kalendari Gregorian. Por në gjuhën e sotme shqipe ruhen ende gjurmë të kalendarit Julian. Duhet që viti kalendarik të fillojë me marsin që muaji i shtatë të jetë shtatori, i teti tetori, i nënti nëntori dhe i dhjeti dhjetori. Të tillë kanë mbetur emrat e tyre edhe pse, nga 15 tetori i vitit 1582, kohë në të cilën hyri në fuqi reforma gregoriane, ata janë respektivisht, muajt e nëntë, i dhjetë, i njëmbëdhjetë dhe i dymbëdhjetë. Por, siç argumenton akademiku i mirënjohur, prof. Kristo Frashëri, kalendari i vjetër i shqiptarëve është edhe më i hershëm se kalendari Julian, i cili u shpall nga Jul Qezari, në vitin 46 para lindjes së Krishtit. Dhe gjithnjë dita e parë e marsit shënonte, sikurse edhe sot, fillimin e stinës së pranverës. Ishte koha kur stinët ishin më të dallueshme nga njëra-tjetra se në kohën e sotme (ngrohja globale nuk kishte filluar ende). Njerëzit mezi prisnin që të dilnin nga dimri, të shkrinte bora, të gjelbërohej natyra, të çelnin lulet, të blegërinin qengjat, të loznin fëmijët fushave e kodrave, të gëzonin të gjithë.

Faik Konica: Ç’është Dita e Verës?

Botuar më 1911

Miqve, shokëve të Lidhjes Shqipëtare “Verore”, u dërgoj kujtime miqësie, urime të zemrës, për Ditën e Verës që na afrohet. S’e festuam dot sivjet këtë ditë të bukur: po në mos e festuam me trup, do ta festojmë me zemër.

Ç’është Dita e Verës? Është dita në të cilën shtërgjyshërit t’anë, kur s’kish lindur edhe krishtërimi, kremtojin bashkë me Romanët dhe me Grekët e Vjetër, perëndit’ e luleve, të shelgjeve, të krojeve. Kur çkrin dimëri, kur qaset Vera buzëqeshur e hollë dhe e gjatë si në piktyrë të Botticelli, zemra e njeriut çgarkohet nga një barë, shijon një qetësi, një lumtësi t’ëmblë. Në këtë gëzim, stërgjyshërit t’anë ndiejin një detyrë t’u falen perëndive që sillnin këto mirësira. Dhe ashtu leu festa hiroshe që quajmë Dit’ e Verës.

l.h/ dita

March 14, 2019 12:03
Komento

7 Komente

  1. Dash March 14, 12:26

    Bukur….

    Reply to this comment
  2. epo kjo pune March 14, 12:35

    Shume bukur, te ngroh zemren, tradite qe duhet te fuqizohet dhe te marre terren dhe bashke me vitin e ri jane festat qe na bashkojne sepse deri tani na mbyten festat fetare qe jane te sajuara dhe nuk na bejne nje.

    Reply to this comment
  3. skrapari March 14, 12:58

    Me sa me kujtohet, viteve para 1960-tes,kur festohej dita e veres ,!4 Marsi, e cila eshte edhe dita e pare , 1 Mars allaturka , nenat tna ngriheshin heret ne mengjes,e ndisni zjarr ne nje vend te dukshem. Vendosnin lule neper cepat e dyerve te shtepise e dritareve. Zienin veze , gatuanin bollokume, lakrori me hithra,Ne lakror futej nje monedhe matalike. Lakrori ndoahej ne pjese . Fat ishte kujt i binte leku. Kete dite nuk behej gjak.pra nuk therej bageti apo shpez. Me kujtohet qe nenat na porositnin qe kete dite te mos gjuanim edhe shpeze te egra……… Nuk e di pse permendet gjeli i detit ne shkrim. Te krishteret,flas per ortodoksit kete dite vetem vendosnin neper duar verore….

    Reply to this comment
  4. katarakti March 14, 14:18

    Per Diten e Veres ne Elbasan shkruhet edhe ne librin “Bota shqiptare”, botim i ministrise se Arsimit, Viti 1943, mbledhe dhe punue nen kujdesin e Ernest Koliqit nga Aleksander Xhuvani, Karl Gurakuqi, Kole Kamsi dhe Ekrem Cabej. 614 faqe. “Dita e Veres bie gjithmone ne fillim te marsit. Te gjithe pjestaret e shtepise grumbullohen rreth zjarrit dhe i zoti i shtepise thote keto fjale: Lidhe Zot e nata e mojt e dita e veres. Une pak e Zoti shum” Etj etj…. Po ne kete liber shkruhet edhe per festen e Baba Tomorrit, qe bie me 15 gusht. Sipas albanologeve te siperpermendur “me 15 gusht mblidhen ne maje te malit te Tomorrit shtegtare te krishtene e muhamedane, te vllaznuem prej nje fryme te vetme besimi dhe vllaznije kombetare”. Shtohet se “Tomorri ka qene nder shekuj dhe âsht edhe sot symboli i bashkimit ethnik i races shqiptare. Beja per Baba Tomorrin eshte beja me e forte dhe e pathyeshme qe bajne shqiptaret e lidhun nen mbrojtjen e Perendise. Kur shkojne atje ata therrin nje dash si kurban, qe tu eci shendeti i vet dhe i familjes dhe per prodhim te gratshem te tokes se vet”. Etj etj. Eshte çudi se ne kete tregim nuk thuhet asnje fjale per Baba Abaz Aline nga Irani, por veçse pohohet se ne maje te malit gjendet nje teqe e grinjte. Sipas studiuesit gjerman Maximilian Lambertz, mali i Tomorrit ka qene vend i shenjte qe ne kohen e ilireve te lashte. Per kuriozitet po shtoj se po ne kete veper te albanologjise shqiptare shkruhet edhe per princeshen Argjiro, “qe u hodh nga maja e keshtjelles me foshnjen e saj ne gji qe te mos binte ne dore te turqve. Ne vendin qe ajo ra, buron edhe sot e kesaj dite nje uje i bardhe qe personifikon qumeshtin me te cilin princesha e bukur dhe trime shqiptare vazhdon edhe sot te ushqeje foshnjen e saj” – shkruhet ne librin “Bota shqiptare”. Per princeshen Argjiro ka shkruajtur nje poeme mallengjyese edhe Kadareja.
    Kaq per sot.

    Reply to this comment
  5. Bostonian March 14, 15:56

    Neve elbasallite nuk themi kulac!

    Reply to this comment
  6. Dash March 15, 07:13

    “Katarakti” …OK , kemi nevoje per keto tradita te bukura te historise tone , se politika po i heq dhe ate pak tru (ne se ka ngelur) shqiotarit…

    Reply to this comment
  7. Akil March 15, 07:27

    Dita e verës është festë pagane (pellazge) paa se të lindëte kristianizmi dhe se të vinin grekët në Gadishullin Ilirik. Prandaj ta ruajmë dhe fesotjmë gjithmonë së bashku

    Reply to this comment
Shiko komentet

Komento

Your e-mail address will not be published.
Required fields are marked*