Me Moikomin një vit me parë

September 15, 2020 13:48

Me Moikomin një vit me parë

Enver Kushi

(In memoriam në tre mujorin e ndarjes nga jeta)

Tre muaj më parë, më 15 qershor të këtij viti, atëhere kur copat e fundit të natës, të hutuara e të zbehta linin Tiranën, për të kapërcyer malin e Dajtit, në një nga dhomat e Pavijonit të Hematologjisë, dha shpirt Moikom Zeqo. Mbaj mend zilen e celularit tim, atë mëngjes të hershëm dhe zërin fundnatë të Lidës: “Veri! Moikomi na la “. E kam shkruar edhe diku tjetër, se burrat e moshës time nuk i fshehin lotët, apo të kenë turp prej tyre. Qava në vetmi me dënesë dhe më pas dola në ballkon. Ajo që pashë ishte e pabesueshme: Nga drurët e rrapeve, krahët e të cilëve zgjateshin edhe nga ballkoni i shtëpisë time, dëgjova cicërimat e qindra e qindra zogjve. Shtanga. Ishte një kor i jashtzakonshëm, që e dëgjoja për herë të parë, menjëherë pasi mora lajmin tronditës. Nuk ishin koret e tragjedive të lashtësisë greke, por një kor tjetër edhe më i fuqishëm, që dukej se po shoqëronte për në amëshim shpirtin e mikut tim të shtrenjtë. Dhe mes atij kori cicërimash zogjsh, m’u bë se dëgjova edhe zërin e Moikomit: “Vdekjes edhe Harrimit u bërtas: “Unë jam këtu! – S’kthehem mbrapsht!”. Janë vargje të mara nga poezia “Vdekjes dhe Harrimit u bërtas” (shkruar në Durrës në vitin 1993) dhe përfshirë në librin e fundit të tij “Fata Morgana”, që ma dhuroi më 5 qershor, pak ditë para se të shtrohej në spital.

Në tremujorin e ndarjes nga jeta të Moikom Zeqos, për lexuesit e shumtë të gazetës “Dita”, po publikoj një pjesë nga Ditari im, shënimet e datës 15, 16 shtator dhe më pas të një viti më parë, kur ai ishte shtruar në spital. Librin në fjalë, që po e përgatis për botim e kam titulluar, sipas dëshirës edhe të Moikomit, “ME MOIKOMIN”.

 

E diel, 15 shtator 2019

Është shumë nxehtë… Fjala popullore “Gusht e gunë”, duket e zhvleftësuar. Jo vetëm gushti iku dhe “gunën nuk e kemi veshur”, por jemi në mesin e vjeshtës dhe siç duket do vazhdojmë të jemi pa gunë… Në orën dhjetë e dyzet minuta më telefonon Ndue Gjoka, komshiu im në katin e dytë. Më pyet nëse kam shkuar te Moikomi… I them se isha mbrëmë, bashkë me Vllasova Mustën. Ka përmirësim të dukshëm e se mbrëmë foli gjatë… Për çfarë, pyet Ndueja. Për temën e tij të preferuar, them. Për letërsinë, por edhe për filozofinë. Foli për filozofët në Greqinë e Lashtë, Romë. Pastaj për Hegelin, “Ideologjinë gjermane” të Marksit etj. etj. Me një kujtesë dhe kthjelltësi të admirueshme, shtoj. Përse nuk bëni një peticion drejtuar kryeministrit Rama, që Moikomi të shkojë për t’u kuruar në një klinikë të specializuar jashtë vendit? Jam i bindur që shumë intelektualë do firmosin këtë peticion, thotë Ndueja… Ndoshta mund të bëhet, por është shumë vonë. Duhej bërë që në fillesat e sëmundjes, them. Pra që në vitin 2015, Moikomi mund të kurohej jashtë vendit…

Në orën njëmbëdhjetë e pesëmbëdhjetë më telefonon Moikomi. Do të merrja unë… Si je sot? Shumë më mirë, thotë ai. Ç’ditë është sot? E dielë, i them. Po data? 15 shtator. Po koha si është? Shumë e nxehtë. Sikur është korrik e gusht. Çudi. Vërtetë e çuditshme… Ju lodha mbrëmë me leksionin e gjatë. Na kënaqe, them. Vetëm ti me kulturën e gjerë, mund të shpalosësh gjithë ato njohuri. Edhe ide, shtoj. Rrushi që më solle ishte shumë i mirë, thotë. Ku e gjen këtë lloj rrushi me aromë? Po kosi të pëlqeu? Po. Po. Shumë i mirë. Ishte kos dhie? Kos dele. Është bio, i them. E hëngra, thotë. Ishte kremoz… Kalofsh mirë Veri. Edhe ti Tovi. Të falënderoj për gjithçka, e mbyll ai bisedën.

E hënë, 16 shtator 2019

Flas me Thanas Dinon… Është më mirë… Po. Po. Shumë më mirë. Pastaj me Moikomin. Po shkruaj një shkrim për albanologun e shquar gjerman prof. Wilfried Fiedler. U nda nga jeta para disa ditësh… Kur? Më 11 shtator. E kam njohur dhe kam biseduar me të. Ai ka qenë pjesë e grupit të ekspeditës shqiptaro-gjermane që erdhën në Shqipëri në vitin 1957. E di. E di Veri. Ai ishte shumë i ri atëherë. Vetëm 24 vjeç… Në Fier dhe në Vlorë, kanë incizuar 30 këngë Çame dhe në vitin 1965, në Berlin, u botua libri “Këngët e Çamëve”. Po kënga e Çelo Mezanit është incizuar nga gjermanët? Po. Po. Është një variant interesant të kënduari. Tekstet e këngëve janë në shqip, ku është ruajtur dialekti çam dhe përkthyer nga profesori i ndjerë gjerman në gjermanisht… I ke këto këngë? Jo të gjitha. Vetëm një këngë vaji. E dëgjoj shpesh… Është tronditëse… Kënga e Çelo Mezanit është një nga perlat e Çamërisë. Dhe jo vetëm… Kur na ra martina e parë / Çelua ktheu surranë / Kur na ra martina e dytë / Çelua gremisi sitë / Kur na ra martina e tretë / Çelua u vra me të vërtetë…

Veri. Këto janë vargje unikum. Më kupton? Unikum. Të rralla. Shekspiriane. Nuk i gjen në letërsinë botërore…

Si është koha? Shumë nxehtë… Ngrohja globale. Është dita e Konferencës së Pezës. Po. Po. Ngjarje e jashtëzakonshme… Ç’po shkruan? Po përgatis botimin e novelës “Zonja nga Parga”. Ti e ke lexuar. Po. Po. Do të shkruash, ku të duash ti, ndoshta në kopertinën e fundit këtë vlerësim timin “Ky është një libër i jashtëzakonshëm i Enver Kushit”. Tovi…Sikur nuk shkon. Është mendimi im, Veri. Ti je modest. Kështu ke qenë gjithmonë… Prof. Nasho Jorgaqi, të bën të fala. Faleminderit. Si është Nashua? Me probleme shëndetësore, të moshës. Kur na ra martina e parë… Janë vargje unikum Veri… Unikum. Shkruaje vlerësimin tim për Çelo Mezanin.

 

Pa datë

Ai më thotë se në spital ka ardhur për ta parë Bashkim Kozeli. Burrë shumë i mirë, them. Edhe si dramaturg gjithashtu. Takova në Muzeun e Kryegjyshatës Viktor Sharrën, them. Shoqëronte një grup francez. Me Viktorin takohem shpesh. Ishte këto ditë në spital. Ka mbetur njeri i mirë Viktori…Më kanë ardhur shumë njerëz në spital.Ben Andoni më telefonon shpesh. Ka ardhur edhe këtu. Është djalë pa fjalë, por edhe i ditur. Edhe gazetar shumë i mirë. Po.Po Shumë i mirë. Ka përkthyer disa kryevepra.

Bisedë për disa nga shkrimtarët e mëdhenj botërorë. Markesi. I ke lexuar kujtimet e tij? Po librin e Saramagos “Udhëtimi i elefantit”? Saramago është prozatori më i madh evropian. Jam tronditur kur kam lexuar romanin e tij “Verbëri”. Ndërsa Borhesi… E di se ç’ka thënë Danillo Kish për Borhesin? Ai e ndan letërsinë në dy periudha: në atë para Borhesit dhe pas Borhesit. … Thanas Dino më thotë se Moikomi është arratisur nga spitali… A mund të mbahet luani në kafaz?

E sheh këtë vajzë? E kam vajzën më të mirë. Apo jo Kleitia? Do iki nesër… Ti e ke parë Veri sesa e kujdesshme është? Po. Po rrushin me aromë që të solla, Kleitia e lau me ujë dhe sodë buke. Tani edhe unë, sa herë që blej rrush, para se të nisem nga shtëpia, e laj me ujë dhe sodë…

Një shënim imi i lënë te komedina: “Tovi. Erdha, por nuk të gjeta. Të kam sjellë rrush me aromë, që e kam larë. Gjiza është pa kripë dhe nga Lunxhëria. Të përqafoj. Enveri”.

 

Një shënim pa datë dhe orë

Nga dritaret e urbanit vështroj shkurret që janë mbjellë para Ministrisë së Brendshme. Edhe rreth Muzeut Kombëtar apo gjetkë… Përse nuk mbjellin lule? Dikur në Tiranë mbilleshin lule, sipas stinëve… Sezoni i provimeve dhe aroma e trëndafilave në Rrugën e Elbasanit… Jam burrëruar dhe sa herë kaloj në atë rrugë nuk e di se përse më vjen ndërmend maji apo fillimqershori dhe aroma dehëse e trëndafilave në Rrugën e Elbasanit. … Kur dal nga spitali, ka rënë muzgu. Të merr malli në këtë qytet për të parë perëndimet e diellit dhe muzgjet, veçanërisht në vjeshtë. Dhe më kujtohen perëndimet e diellit dhe muzgjet e gjatë në qytetin e vogël të Rrogozhinës… Në Tiranë të merr malli të shohësh yje… Edhe për perëndimet e diellit. Edhe për muzgjet…

 

E shtunë, 21 shtator 2019

Paraditja kalon e qetë. Një telefonatë me Moikomin rreth mesditës… Lexoj një libër të Saramagos me prozë të shkurtër… Më pas “Dëborën e Kilimanxharos” të Hemingueit… Jashtë është diell dhe në çastin kur jam në kolltuk përballë ekranit të televizorit, ndjej të lëkundura… Ato shtohen dhe… Tërmet… Vazhdon gjatë… Është i frikshëm. Duket sikur do përmbysej çdo gjë… Shoh orën: gjashtëmbëdhjetë e tetë minuta. E marr veten nga tmerri që pashë me sy dhe ngrihem për të parë dëmet që mund të ketë bërë… Nga biblioteka kanë rënë ca libra… Një e çarë vertikale pranë derës së kuzhinës… Prap lëkundje… Edhe kjo e fortë… Telefonat nuk punojnë… Më vonë lidhem me Bashkimin, Bardhën, Azbijen… Tovi më thotë se tërmeti ishte shumë i fortë e se shumë të sëmurë dolën nga dhomat. Unë nuk lëviza, thotë ai.

Shënime të mbajtur në datën 23 shtator

Në dhomën e Moikomit gjej Lidën… Jashtë fryn erë e fortë… Me Tovin flasim prap për letërsinë. Homeri. Eskili. Shekspiri. Servantesi. Markesi. Xhojsi dhe Kafka. Edhe për Migjenin tonë… Për poezinë e Kavafis… Kuajt e Akilit që qajnë… Pesha e fjalës te Hemingueit. Proza moderne e Kadaresë. Dal në dritare, ku shoh shumë libra vënë njëra mbi tjetrën. Mes tyre Faik Konica… Dajti ndriçohet nga vetëtima të shpeshta… E ndjej që mund të fillojë shiu dhe largohem me nxitim… Kur dal jashtë, nisin pikat e para të shiut, shoqëruar me vetëtima dhe bubullima…

Zbres nga urbani dhe vrapoj për t’u futur në shtëpi… Dal në ballkon. Era e fortë, vetëtima e gjëmime. Rrebesh i paparë. Rruga është kthyer në lumë të rrëmbyer… Në një nga kanalet televizive, me titra, shkruhet për Shkodrën, Lezhën, Durrësin, Tiranën, që janë përfshirë nga një mot shumë i keq. Marr Moikomin në telefon dhe përshkruaj gjithçka që shoh nga ballkoni i shtëpisë time. Jashtë është një pamje apokaliptike. Edhe Lida kështu thotë… Bëre mirë që dole shpejt dhe nuk të zuri ky rrebesh… Po. Po, them… Pastaj i uroj natën e mirë, ndërsa shoh rrugën që është kthyer në lumë dhe drurët e rrapeve që lëkunden nga era e fortë… Thonë se pas tërmeteve vazhdimisht bien shira…

 

Shënime të hedhura në ditët e fundit të shtatorit

… Dita është gri dhe e freskët. Dajti i mbuluar me re. Moikomi më thotë se është shumë mirë e se i kanë shkuar për ta parë Arta Dade dhe Namik Dokle. Edhe ministrja e Shëndetësisë është interesuar posaçërisht për mua. Më ka gëzuar ardhja e Ndoc Paplekës në spital… E ke lexuar prozën e Roland Gjozës? Po. Kam lexuar shumë tregime të tij… Po romanet? Shkruan shumë bukur. Shumë bukur. Rolandi ishte dje tek unë… Erdhi prap Bedri Islami … Edhe Naun Kule.

… Nxitoj të nisem sa më shpejt, sepse e di që në orën shtatëmbëdhjetë, trafiku është makth më vete… Nuk harroj porosinë që më ka dhënë Moikomi për t’i çuar librin e Irenë Melikof. Marr edhe një CD, ku aktori Bujar Asqeriu, reciton “Qerbelanë” e Naim Frashërit… E megjithatë plot një orë për të shkuar në spital… Fasada e spitalit që rrihet nga rrezet e fundit të diellit. Para kirurgjisë shumë njerëz… Një mesoburrë që shet bidona të vegjël me ujë… Duket i trishtuar, sepse tani nuk është më vapa e verës dhe uji nuk i shitet. Si nuk e kam vënë re drurin e madh të hides? U bënë kaq javë që vi në spital, por vetëm sot e ve re trungun e hides, nga i cili dalin shtatë drurë të tjerë… Një dru hide i paparë… Në dhomën e Moikomit është Faslli Haliti, mik i kahershëm i tij dhe një nga poetët më të mirë shqiptarë… Moikomi më thotë se mund të dalë nga spitali, për t’u rikthyer pas një jave dhe se me Vendim të Qeverisë, do të miratohet një fond i veçantë, për blerjen e një ilaçi shumë të mirë…

Sot më lajmëruan se ka vdekur një nga hallat e mia, Bukurija. Ishte 85 vjeç dhe e mbajtur… Ajo kishte aftësi të çuditshme për të thurur vargje… Kur vdiq mamaja, mbaj mend që halla, vuri duart te varri dhe qau e qau me vargje, që i improvizonte. Është e çuditshme sesi dinte përmendësh “Qerbelanë”. Gjyshi im nga Libohova ka qenë në Stamboll. Ai lexonte edhe Kuranin, edhe Ungjillin. Gjyshi ishte edhe berber, pra bënte synet djemtë e vegjël. Edhe orëndreqës dhe mjek popullor… Aneja mbante në sepet një shami me gjakun e Avni Rustemit… Telefonon Ksenofon Kristafi. Më pas edhe Pëllumb Xhufi dhe Fatos Tarifa.

Kthimi për në shtëpi. Nuk ka trafik… Jam në autobusin urban, kur më telefonon Moikomi. Arrite? Jo. Jo. Ti e ke bërë hasuden që më solle? Të pëlqeu? Ishte shumë. Shumë e mirë. Hasude magjike… Po. Po. Unë e kam bërë. E kam mësuar nga nëna ime. Çamët e quajnë “Sapunhallva”. E gatova me vaj ulliri. Do t’i lë edhe Lidës, edhe Panit… Veri. Në vitin 1973 në Shqipëri erdhi piktori Ibrahim Kodra… Isha në gazetën “Drita” atëherë dhe bëra një intervistë me piktorin e madh, që ishte larguar nga Shqipëria shumë i ri… Mbaj mend se mes të tjerash kishte vizituar vendlindjen e tij, Ishmin. Kudo, në çdo hap që hidhte, rikthehej në fëmininë e tij. Në një moment, kërkoi një lloj ëmbëlsire, që ja bënte gjyshja… Dua të ma bëni këtë ëmbëlsirë, tha. E zonja e shtëpisë kërkoi sesi quhej kjo ëmbëlsirë… Piktorit nuk po i kujtohej. Fliste e fliste për gjyshen dhe nënën dhe shijen e veçantë të kësaj ëmbëlsie… Nuk po i kujtohej, ndonëse gratë e shtëpisë përmendnin emra të ndryshëm… Më në fund, një grua e moshuar tha me zë të lartë: “Hasude. Hasude…”. Dhe kur Ibrahim Kodra hëngri hasuden, qau… Siç duket ajo ëmbëlsirë i riktheu fëmininë piktorit të madh.

…Tirana ka jetën e vet të natës. Ora ka kaluar nëntëmbëdhjetë. Zbres te stacioni i urbaneve pas 15 katëshit. Mbrëmja është e butë. Sheshi “Skënderbej” është mbushur plot me njerëz, që shëtisin të qetë, duke shijuar mbrëmjen e bukur të fundvjeshtës së parë… Edhe në shkallët para Teatrit të Operas dhe Baletit dhe të Muzeut Historik Kombëtar, sheh të ulur dhjetëra të rinj, por edhe të moshave të tjera… Duket si i harruar tërmeti i 21 shtatorit, ndonëse e tundi frikshëm Shqipërinë, veçanërisht Durrësin, Tiranën, Lezhën… Këtë përshtypje kam, teksa shoh qindra banorë të Tiranës, që shëtisin në Sheshin “Skënderbej”, apo edhe gjatë Rrugës së Kavajës…

Është vonë, kur e marr Moikomin në telefon. Po lexoj, thotë ai. Edhe po shkruaj… Po përgatis një temë për Antifashizmin Shqiptar, që do ta mbaj në Konferencën Shkencore… Po ti Veri? Kam dalë në ballkon. Është një natë vjeshte shumë e bukur. Erdha në këmbë nga qendra… Sa mirë bëre… Nesër do jem në shtëpi, Veri. Më duket sikur kam vite, që jam mbyllur në këtë dhomë. Është një nga betejat e mëdha, që e fitova, them… U jam mirënjohës të gjithëve. Të gjithëve, që më qëndruat pranë… Kam mbajtur shënime, në formë ditari, për çdo takim tonin në spital apo bisedat që kemi bërë bashkë… Mendoj që një ditë do t’i botoj… Vërtetë? Po. Po. Janë dhjetëra letra, ku kam shkruar çdo gjë. Sapo vija në shtëpi, gjëja e parë që bëja, ulesha dhe hidhja në letër çdo gjë… Ndoshta sonte është mbrëmja e fundit që do të hedh shënimet nga takimi me ty… Faleminderit Veri. Të jam mirënjohës. Para se t’i themi natën e mirë njëri-tjetrit, të lutem dëgjo këto vargje:

 

Naim,

Naim

një murg lebroz lëngon

në spitalin e përdëllimit tim,

e metaforat murgesha i shërbejnë gjer në fund

Edhe këto të fundit:

 

Dhoma ime i shfleton

hijet që hyjnë e dalin

si Librin e Ëndrrës…

………………………………..

“Syri i tretë”! “Syri i tretë”, dëgjoj zërin e gëzuar të Moikomit. Po, them. I lexova nga libri yt “Syri i tretë”. Dhe mbyll telefonin. Është shënimi i fundit që hedh në letër, duke i bashkuar pastaj me të tjerat… Është një behar i tërë dhe vjeshta e parë e hedhur në ato letra të shkruara herë me shkrim të qartë dhe herë-herë rrëmujshëm e me nxitim, se ndoshta më vonë mund të harroja ndonjë gjë nga bisedat që bëja me Moikomin, atje në fund të katit të tretë, ku në të majtë ishte dhoma dhjetë… Për gati dy muaj, ai lëngoi dhe me kurajo përballoi një nga goditjet ndoshta më të mëdha, që sëmundja e rëndë i dha gjatë këtyre katër viteve…

Ora po i afrohet mesnatës. Dal në ballkon. Në të gjitha stinët, para se të fle, e kam bërë gati si rit, daljen në ballkon. Qëndroj atje gjatë, duke vështruar drurët e rrapeve, këta miq të heshtur dhe të urtë… U them në heshtje “natën e mirë”.

Këtë bëra edhe këtë natë, pasi hodha në letër shënimin e fundit për Moikomin ose ditarin që kam mbajtur gjatë gati tetë javëve… Qielli i Tiranës, si gjithmonë është pa yje. Qetësi. Duket sikur miqtë e mi, drurët e rrapeve, po dremisin.

 

 

 

 

September 15, 2020 13:48
Komento

Ende pa komente

Ende pa komente!

Je i mirëpritur. Bëhu i pari që komenton këtë artikull. Kujdes etikën.

Komento
Shiko komentet

Komento

Your e-mail address will not be published.
Required fields are marked*

Njoftim

Njoftim

Njoftim