Poezitë e para evropiane për Gjergj Kastriot Skënderbeun

January 22, 2018 12:43

Poezitë e para evropiane për Gjergj Kastriot Skënderbeun

Moikom Zeqo

Emri i lavdishëm e i pamortshëm i Heroit Kombëtar shqiptar Gjergj Kastriot Skënderbeu, është i lidhur edhe me poezinë botërore.

Marin Barleti dëshmon për këngët popullore, pra për një traditë të këngës historike e legjendare të vetë popullit shqiptar.

Vetë kryevepra e Barletit për bëmat e personalitetin e jashtëzakonshëm të Skënderbeut është shkruar plot me poezi të brendshme, me një forcë përgjithësuese, ku poezia në kuptimin e përgjithshëm dhe artistik është e pranishme.

Librin e Barletit mund ta quajmë pa e tepruaredhe si një poemë epike.

Ky libër, siç dihet u botua në Romë gjatë viteve 1508-1510.

Interesant është, të vihet në dukje se që në fillim të librit botohen edhe dy poezitë latinisht nga dy poetë bashkëkohës të Barletit tonë, e me sa duket, miq të tij, që e vlerësojnë shumë lart jo vetëm figurën e ndritshme të Skënderbeut, por edhe vetë nismën e pavdekshme të shkrimtarit e të dijetarit humanist.

Poezitë janë shkruar në distikë e kanë karakter kushtimor e vlerësues, apologjik.

Njëra poezi është shkruar nga poeti Pjetër Reguli nga Viçenca, kurse tjetra nga Domeniko de Alcenjano, nga Padova. Këta dy poetë të kohës janë intelektualë, që u ka tërhequr vëmendjen Shqipëria, historia e saj dhe një nga pishtarët më të mëdhenj të lavdisë e lirisë shqiptare – Gjergj Kastriot Skënderbeu. ata kanë pasur patjetër lidhje me Barletin e shtojnë kështu nota për biografinë e tij, për rrethin e të njohurve të Barletit, për vetë procesin e shkrimit dhe të botimit të kryeveprës barletiane, e cila u përhap dhe u përkthye gati në të gjitha gjuhët e Evropës, duke e bërë Barletin shkrimtarin e parë shqiptar të kalibrit botëror.

Në përfundim, shënojmë se Pjetër Reguli dhe Domeniko de Alcenjano janë poetët e parë të Evropës dhe të botës, që kanë shkruar për Skënderbeun, duke u bërë kështu paraardhësit e asaj tradite shekullore të poezisë së popujve të ndryshëm, që përmendin me nderim emrin e Skënderbeut dhe të Shqipërisë.

Le të kujtojmë këtu poetët Ronsar, Agrippa D’Obinje, Gabriel Femi, Amadis Jamis, Luixhi Greto, Zhan Bussier, Margarita Sarroki, Lope De Vega, Kristofor Marlogu, Edmund Spencer, Bajroni i madh etj.

PJETËR REGULI I VIÇENCËS

(SHEKULLI XVI)

Kështu do të mahnitesh o lexues nga betejat

E kapedanëve të famshëm heroikë.

Ndër to çudi është Skënderbeu, rrufe e luftës,

Sa kënaqësi do të ndjesh kur të lexosh për të!

Prijës i madh, trim e shpirt hero

Kërdi ka bërë mbi turqit kaq mizorë!

Se emri i tij do të thotë “Aleksandër i Madh”,

Mirëmbetsh o lexues me lavdinë e tij përherë!

 

DOMENIKO DE ALCENJANO I PADOVËS

 (SHEKULLI XVI)

Në qoftë se ti lexues do të tejshohësh

Me aftësinë tënde në këtë vepër madhështore,

Ke për ta çuar famën e autorit deri në zenith,

Se ai këndoi Skënderbeun, bir i një populli të lartë.

Këndoi trimëritë e bëmat e prijësit arbër

Që asnjë mangut nuk i le Kamilit të madh.

I pakrahasueshëm në fitore, i shkatërroi me ngulm

Ushtritë pafund të perandorëve sulltanë.

Le të gëzojë e larta Arbëri për këto triumfe,

Le të ngrejë në qiell veprat e princit të vet.

***

Albanologu i njohur, i ndjeri at Vinçenc Malaj, që vdiq para disa vjetësh në moshën 70-vjeçare në Tuz të Malit të Zi, ka bërë të njohur publikisht ekzistencën e një dorëshkrimi në gjuhën latine, të shkruar nga poeti italian, humanisti Girolamo Bologni. Dorëshkrimi përbëhej gjithsej nga 20 faqe dhe përmbante në 243 distikë një poezi, pothuaj një poemë prej 436 vargjesh gjithsej. Çdo distikt përbëhej nga dy vargje me ritme të alternuara, një varg qe hekzametër, kurse tjetri pentametër, teknikë vargëzuese kjo tepër e njohur në poezinë e latinitetit mesjetar.

Poema kishte titullin « SCANDER », pra kemi të bëjmë me emrin e njohur të Gjergj Kastriotit, që u quajt nga turqit Skënderbe, formë kjo tipike e paraqitjes së emrit të Aleksandrit të Madh të Maqedonisë.

Ky dorëshkrim qe zbuluar nga Dr. Vinçens Malaj në Bibliotekën e Splitit, ku ai kishte punuar për disa kohë.

Kjo poemë unikale është akoma dhe sot e pabotuar.

Malaj kishte projektuar ta kthente poemën në shqip, pasi «poema shton një subjekt dhe motiv të ri të rëndësishëm për bibliografinë skënderbejane».

Gjirolamo Bologni është një poet që ka lindur në Italinë e Veriut në qytetin Trevizo në vitin 1454.

Kur vdiq Skënderbeu në 1468 poeti italian qe 14 vjeç.

Ai vdiq në vitin 1517 dhe mundet që poema e tij për Skënderbeun të jetë shkruar diçka para vitit 1517 pra në fillim të shekullit XVI.

Në fletën e parë « dorëshkrimi » është shkruar latinisht « Huic Libello Est Titulus Scander », dmth., « Ky libër e ka titullin Skënderbe ».

Ka dhe një nëntitull, ku thuhet në latinisht me dy vargje :

Një ankim i mallëngjyeshëm mbi shkatërrimin

E të krishterëve të gënjyer nga turqit e tmerrshëm.

Për të patur një ide më të qartë të fillimit të poemës po japim të përkthyer në shqip edhe dy distikë të tjerë :

Skënderbeu, dëbuesi i turqve, që nga Venediku,

Qe i ashpër, i tmerrshëm për dhunuesit.

 E meriton me këtë Hero ta titulloj këtë libër,

Se me veprat heroike ia ka dhënë substancën.

Poema në fjalë, afro 500 vargje, meriton e tëra, që të shqipërohet.

Kështu krijohet një trinitet poetësh italianë që kanë jetuar midis fundit të shekullit XV dhe fillimit të shekullit XVI.

Që të tre këta autorë janë me origjinë italiane, ç’ka tregon, se krijuesit humanistë europianë kanë qenë shumë të ndjeshëm dhe reflektues ndaj famës dhe bëmave të Gjergj Kastriot Skënderbeut.

Hulumtimet e ardhshme kanë për të zbuluar vepra dhe motive të tjera.

***

Në vitin 1567 u përkthye libri i Barletit për Skënderbeun në portugalisht.

Mbi këtë botim u mbështet Luis De Meneses, një nga emrat më të shquar të kulturës portugeze për të botuar në vitin 1688 në Lisbonë një libër, që përmban edhe 21 kushtime, sonete dhe decima të autorëve të ndryshëm.

Për këtë koleksion poezish flet në një studim të saj në formë disertacioni Dr. Anila Bitri.

Nuk ka shumë të dhëna për autorët e poezive që janë frymëzuar nga lavdia e Skënderbeut.

Një sonet dihet, që është shkruar nga Markez De Arronche. Në sonetin e tij janë dhe këto vargje:

 

Nga kjo lakmi e Diellit, mrekulli e artit

E mbretit shqiptar kaq të lavdishëm

Në çdo germë unë e ngre një kurorë

Dhe në çdo fletë e ve një flamur.

 

Një sonnet tjetër është anonim, nuk e ka emrin e autorit. Mendohet se është shkruar në shekullin XVI.

Veçojmë më poshtë këto vargje (shqipërimi është i Dr. Anila Bitrit):

 

Në degë dafine, në djep prej ari

Rilind sot ti i ndritur Feniks

Hero që me shkronja diamanti

Shkruan në Zefir thesarin e pamort.

 

Ai qe i pari është në Korin e Muzave

Jetës që lind botën, ti këndoj

Të lerë gjurmë në dritat vezulluese

Dafinë pa rreze, pendë pa shkëlqim.

 

Me njërën, dhe tjetrën është krahasuar

Feniksi, që sot ringjallet në këtë shkrim

Dhe i mençuri Apolon, që plot lavdi,

Famën tregon në fluturimin e dyfishtë.

 ***

I paharruar Frang Bardhi në kryeveprën e tij „Apologjia e Skënderbeut“ të botuar në 1636 citon librin „Argëtime te Parnasit“, të shkruar nga poeti italian Joan Jakov Ricci, i shekullit XVII.

Frang Bardhi citon këtë fragment poetik nga Ricci me titull „Beteja e Herkulit dhe e Skënderbeut“:

 

Me gëzim të madh dhe me furi

Sulmon Skënderbeu shqiptar i pathyeshëm

Kreshnik në beteja, ku del ngadhënjimtar

Shpirtmadh, i vrullshëm dhe plot fuqi.

Dhe më poshtë:

Ndalon Skënderbeu i lindur nga Epiri

Kali e tij madhështor dhe krenar,

Që ka ecje të lehtë për çdo kundërshtar.

Heroi i armatosur trimërisht

Parzmore prej lëkure të ashpër ka,

Shpatë, hark dhe shtizë të tmerrshme

U hodhën heshtat e shpjeta dhe Arbërori,

Merr pozicion dhe hedh një topuz

Krejt ndryshe nga topuzi i Herkulit të Tebës.

Ne nuk e dimë librin me autor Riccin, ku padyshim një kapitull poetik i kushtohet Skënderbeut në shoqëri nga një hero mitologji, siç është Herkuli i Tebës.

***

Për poetin Ricci Skënderbeu është po aq i famshëm, kapërcen kohërat si një subjekt surrealist dhe lufton së bashku me Herkulin e Tebës.

***

Në shekullin XVII edhe një poete italiane Margarita Sorochi, një mike e njohur e Galileo Galileut, ka shkruar një epos në qindra vargje për Skënderbeun, epos, që fatmirësisht është botuar dhe përkthyer edhe në gjuhën shqipe.

 

January 22, 2018 12:43
Komento

8 Komente

  1. perkthyesi January 22, 12:55

    Respekte te pafund per ju, Moikom!

    Reply to this comment
  2. ELIOT January 22, 13:04

    PO KAAREJA …. DRITEROI A I BEN NJE POEZI HEROIT TONE TE MADH ….. ????? APO E KISHIN MENDJEN TE THURNIN LAVDI ENVER SKIZOFRENIT ..DHE PARTISE SE TIJE FASHISTE ….. DUA TA DIJE NGA BOLSHEVIKET DE MERDES …

    Reply to this comment
  3. Kush s'ndricoj Atdheun e tij dhe si dha pavdekesi Zoti lart ne Qiell ?! January 22, 13:55

    Rrofsh Miokom ,
    je ne momentin e duhur ,
    ne epoken e duhur .
    Kjo do te thote shume per nji Dijetare .Historian Akademik , eshte shanci per tu ber i pavdekshem .Jo te gjithe Heronjt kane brire ,pervec Skendebeut . Jete te gjate i nderuar .

    Reply to this comment
  4. jimmy January 22, 14:52

    Falenderime Moikom nga Toronto, Kanada!

    Reply to this comment
  5. Onkezmi January 22, 18:33

    Moikom,je bere ylli i dijes per traditen dhe studjuesin famoz…respekte nga te dashuruarit e tu.

    Reply to this comment
  6. Lind January 22, 20:07

    Rrespekt per Mojkom Zeqon! Nje xhevair i cmuar, i pavlersuar per sa meriton ne kete kohe ,por i perjetshem ne cdo kohe qe do te sjell e ardhmja.

    Reply to this comment
  7. Guri Naimit D(Dh.Xh.) January 22, 20:07

    Pena Juaj me sa na sillni-“Tirinitrina”jane;
    I nderuar Pr.Akademik Mojkom Zeqo.

    Me fal profesor se,muaj lerguar na atdheu, juve ju kemi “trinitrian”e, na ushqeni perdite, me penen tua, Po radhitem i pesti ne koment, kur duhet te ishe i Pari,ju edini pasioni tim per vepren tuaj.Nje nxenes mbetur ne klase, po dua te eci te pakten,lexuar Ju.
    Faleminderit sa keni shkruajtur sot,Referuar POETEVE,perkushtuer Heroit tone Kombetar. Faleminderit dy here dhe si gjithnje penen PENE.
    Me lejoni t’iu shkruaj nje vjersherim per kete:

    Hisoria me clodh !
    Poeti therret,pake drite! pak drite!
    Koha kerkon shume dije,vellezer,
    Shpirtat kerkojne t’veten gjeneze,
    Ate, historse i takon ta thote.

    Histori!Nga ta kesh burimin,ngado te jesh,
    Eja,me ritrego prijesat tane,n’ato rruge!
    Spekullohet, profetia ime,po ti vesh vesh
    Me c’degjojme,n’ato shkrime pa buke.

    Ata me shkolle,sado, te pakta dije kane,
    Mjegullen e kohes se “nates” gjate
    S’paku,te tregojne historine e burrave t’motit,
    Brezave, gjithnje borxhlli,popullit tim, si zotit.

    Mbeshtetur tek bemat nga burrat Ilirjane,
    Krenohemi;me to flasin; Bato e Teuta.
    Me bemat e tyre vitesh fitimtare ,
    Pasues Kasrioti- gjer tek kushtetuta…

    Kryetrimat cfaqen ngadhnjimtare ,
    Historine shkruar me pene e jatagane,
    N’apongje ngjitur me Ismail Qemale,
    Te ecte si shoqet,cakejte se lene.

    …Ketu “thahen” penat,….!?
    Cdo germe historie skalitur me gjak e lot,
    Kerkon nje jete e mot -Token e t’pareve..
    Asgje me teper ;kete tregon KOSOVA sot.
    **
    Ne kujtim te vitit 2003 nga Toronto shkruar
    Sot 2018 uruar vitin e Ri;
    Na i sjellte mbarekombit miresi.
    Eshte koha botes ti kerkojme DREJTESI !

    VO. me fal I nderuari Pr. per kete nostalgji,
    une 81 vjecari marre ruge emigracioni.
    Jetoj me moton, jo vetem per vete:
    Vellezer !
    Ti biem botes ane e mbane…
    Po mos harrojme Vatane.
    Amanet nga te paret tane.

    Toronto 22-01-2018 Dh.Xhoga- (Guri Naimit D)

    Reply to this comment
  8. shqip January 22, 23:01

    Koha per reflektim . Populli Shqiptar duhet te shkeputet nga ndikimi arabo-otoman , qe ka 600 vjete qe ka zene shtepine e arberve . Keto shkrime , poezi , buste , emertime sheshesh ne Europe-Amerike , na bejne me te ndergjegjshem mbi identitetin Tone Kristian . Dy Jane çeshtjet . E para eshte publiçistika qe punon kunder interesit kombetar . Ne sherbim te sllaveve e islamikeve . E ketu do fusja anal- iste si Lubonja &company. E dyta eshte tendenca e islamisteve radikale , imame kontroverse qe duan te na paraqisin ne syte e botes si vellezer me beduinet e me ” jevgjitet ” e botes arabe . Por sikur te ishin vetem keto dy te keqia njekohesisht , kjo do ishte gjysma e se keqes . Ne kemi qeveritare pa kurrfare krenarie kombetare . Kemi krere shteti qe proklamojne pa piken e turpit , se ne qenkemi vellezer gjaku me turqit . Ndersa nga ana e tij sulltan Rexhep i pare thote ; Kosova eshte Turqi . E kuptoni o njerez sa te pa vlere jemi si komb . Qe lejojme te na perdhosin historine dhe simbolet kombetare. Skenderbeun e mbulojne me çarçafe . Ndersa nje person nga Trevizo , Padova , apo Portugalia e larget , qe para v shek thurnin prelude lavdie per nje prijes te nje populli tjeter , te nje gjuhe tjeter . Ne nje kohe qe kemi humanisten me te madhe te shek xx , nene Terezen , nga studiot televisive degjon perverse shqipfoles qe vjellin vrer kunder saj . Vetem per faktin se ajo i falet krishtit , e jo muhametit . Paradokse Albaneze . Ne nje vend te huaj vendosin nje Bust te heroit kombetar nga Shqiperia . Diku tjeter emertojne nje rruge apo shesh ne emer te njeriut qe mbrojti vlerat Europiane nga barbarite e anadollit . Kurse ne periferine e kryeqytetit te shqiponjave , sulltan Erdogani dhe sulltanesha perloten nga vargjet e kamikazes se Vogel qe reciton me pathos per minarete qe ngrihen si heshta . Kush ben nje refleksion sado te percipte mbi keto dukuri , e kupton pse ne kemi nje handikap si vend . Prandaj jetojme ne nje konflikt te brendshem te vazhdushem . Prandaj edhe zhvillimi Jone nuk behet ne saje te nje normaliteti . Po behet kuturu . Nje ketu , e nje atje . Dhe struktura eshte reflaktim i idese . Ashtu i kemi idete , lemsh . Ashtu e kemi ndertuar edhe vendin , me çibane . Thjesht respekt per ju z Moikom ! Per te gjithe plejaden e historianeve e te penave shqiptare . Por njekohesisht mjerim e keqardhje per ajrin e ndotur per hapesirat qe zene mendjet ngaterrestare . Qe per fatin e keq tonin Po shtohen ne media . Per dollaret e derdhur lum , me qellimin e vetem islamizimin dhe radikalizimin e ketij territori qe dikur bota e qyteteruar i thurte poezi .

    Reply to this comment
Shiko komentet

Komento

Your e-mail address will not be published.
Required fields are marked*