Rikthim i autorit që denoncoi armiqtë 45 vjet më parë

November 17, 2017 10:04

Rikthim i autorit që denoncoi armiqtë 45 vjet më parë

Risillet drama e Shpëtim Ginës e 45 viteve më parë. Requiem për një kohë kur “gjithçka ishte e bukur, por edhe e frikshme”

Bedri Islami

Shpeshherë, njerëzit e mi të afërt, më thonë se brenda meje është ende ajo nostalgjia e viteve të shkuara, sidomos të asaj pjese rinie që, edhe pse e deshëm deri në fund, përsëri nuk e jetuam si duhet. Nuk e di nëse koha na bëri ndryshe apo rrjedhat e saj na sollën deri këtu, disi të ndryshuar. Themi se i kemi harruar, tani shkuan shumë vite dhe ajo pjesë që ishte mes nesh është zhbërë, është në atë hapësirën e harresës, por mjafton vetëm një gjë e vogël në dukje, një ftesë, një thirrje ose edhe një libër që gjërat të zgjohen aq furishëm.

Kjo më ndodhi këto ditë në Tiranë, kur krejt papritmas një telefonatë dhe një ftesë më bënë të rikthehem në shumë vite pas dhe të lidh çdo gjë të asaj kohe me një emër, i cili, tashmë po bëhet përherë e më i njohur, pas një harrese disi të gjatë: Shpëtim Gina.

Teatri Metropol kishte organizuar MetroFest, një festival i ri që organizohet për herë të parë, me temën Drama Shqipe dhe mes të tjerave, pas 45 viteve dhe një ndalese të plotë, do të rivihej në skenë drama “Armiq” e Shpëtim Ginës.

Nuk është në këtë trajtesë gjithë ajo natë e mrekullueshme që u përshfaq në atë sallë, që, edhe shumë minuta pas përfundimit të dramës qëndronte në këmbë dhe duartrokiste në një: dramën që sapo kishin parë nën regjinë e Xhuliano Briskut dhe lojën e një grupi aktorësh të rinj që mendoj se më sollën edhe një herë idenë se arti nuk mund të jetë i larguar për këtë vend.

Ndoshta si akush tjetër e kam përjetuar shkrimin e kësaj drame, në vitin e largët 1972.

Por ç’dreqin ndodhi që një dramë vjen tek ne pas kaq shumë viteve dhe që, nëse nuk do të gjendej e shaptilografuar në katër kopje në Bibliotekën Kombëtare, pak kush, ose askush, nuk do të mund ta besonte se ajo ishte shkruar në ato vite.

Katër kopjet e Bibliotekës Kombëtare janë dëshmi. Një ndër dëshmitarët jam unë. Nëse kopjet e bëra atëherë edhe mund të ndryshonin, ajo që ka mbetur tek unë është ende brenda meje. E gjallë, e freskët, e përjetuar.

DRAMA

E shkruar në vitin 1972 nga një student ende pa i bërë të 21 vitet e tij.

Brenda një nate gjithçka që mund të ishte jashtë sillet në një shtëpi të zakonshme, larg Shqipërisë. Shtatë përsonazhe janë gjithçka që mund të të afronte bota e asaj kohe. Një hapësirë e re, e gjetur mirë, brenda dramës së një nëne, dhe një rrethanë e vështirë, më e vështira që mund të të sillet mbi fatin tënd: lufta. Një luftë e padatë, e pavit, e askund dhe e gjithkund. Që si ishte diku larg, në një fshat, buzë kënetës, afër së cilës është edhe një kap përqëndrimi, nga i cili arratisen dy të burgosur, një shqiptar, militant në idenë e tij dhe një fotograf, asnjanës në përbetimin e botës; ashtu mund të jetë edhe në një vit tjetër, iks apo zeta. Shtatë njerëz, me shtatë fate të ndryshme, që mund të risillen edhe sot e kësaj dite nëpër këmbët e historisë dhe të fateve njerëzore.

Në shtëpinë e nënës Terrinë. Terr-inë. E vetme, me burrin e vrarë në luftën e parë, me djalin e vrarë në luftën e dytë. Të vrarë në të njëjtin fshat nga vjen edhe i arratisuri shqiptar, Kuç, fshati, që, si e përceptonte autori, kishte më shumë dëshmorë dhe më pak gjeneralë. Një fotograf italian, i vënë pas të arratisurit të parë, ndoshta mendon se kjo është e ardhmja e tij dhe ka bindjen se ai nuk mund të jetë armik i askujt. Dhe e ka arsyetimin e tij: Ai, vërtet ka fotografuar edhe njerëz armiq, por ata nuk mund ta vrasin njëri tjetrin nga fotografitë. Kaq i ka mjaftuar atij të jetë rehat në botën e tij, deri sa lufta ia rrëmben të gjitha dhe e hedh në udhëkryqin e saj: si do të jetë e ardhmja.

E gjithë drama zgjat, aq sa vazhdon edhe loja në skenë. Përmes asaj kornize do të zhvillohet gjithçka: përplasjet, botët, idetë, mendimet, e djeshmja, etërit që shkuan, luftrat, e tashmja, ende e paditur deri në fund dhe enigma e së ardhmes.

E dija të gjithë dramën, thuajse përmendësh. Më është zgjuar menjëherë pas dialogjeve të parë. Ashtu si zgjohen gjërat që i kemi dashur me shpirt. Por ende nuk mund ta besoja se skena e fundit e saj, një kryevepër mendimi, kishte qenë ashtu.

Në shtëpinë e vogël, të terrtë të nënës Terrinë, do të vijnë edhe dy të tjerë: njëri ndër figurat e njohura të fashizmit dhe financuesi i tij, një oligark financiar.

Dhe kur ende bota është në përplasjen mes fashizmit të armatosur dhe komunizmit që kërkon të ardhmen, edhe në një fshat të humbur, buzë kënetës, oligarku fillon dialogun e tij me fotografin. I thotë se ashtu si financoi lindjen e fashizmit, ai, oligarku, do të financojë edhe komunizmin, sepse në fund të fundit të gjitha ideologjitë kanë nevojë për një financues dhe se ato, megjithëse mund të aspirojnë për gjëra të ndryshme, kanë të përbashkta të shumta. “ Dëgjo, i thotë ai fotografit, ashtu si solla në pushtet fashizmin, ashtu do të të sjell edhe ty, nëse bëhesh komunist. Ne, për këtë punë jemi, të sjellim e të heqim njerëz nga pushteti”.

Fotografi lëkundet, ashtu si lëkundet nëna Terezë se cilin duhet të vrasë mes dy armiqve të saj: figurën e njohur të fashizmit, që e ka marrë djalin e saj nga arat ku punonte, e ka veshur në të gjelbër, i ka vënë një kapele dhe i ka dhënë një armë, ndaj dhe është vrarë, apo shqiptarin e arratisur, në fshatin e të cilit i është vrarë i biri.

Dhe mes gjithë këtyre sillen dy personazhe të spikatura, që janë si një lejtmotiv në dramën “Armiq”, postieri i fshatit dhe e bija e tij, ende e cila nuk është bërë vajzë, pasi ende nuk ka dashuruar.

Është njëra nga gjetjet më të habitshme në këtë dramë figura e postierit e bijës së tij, të cilët, nga mëngjesi deri në darkë shpërndajnë lajmërimet për ushtarët e vrarë, dhe këtë e përsërisin ç